Στη σύγχρονη εποχή ο άνθρωπος έχει πρόσβαση σε απολαύσεις και ανέσεις χωρίς προηγούμενο. Τρόφιμα, ψυχαγωγία, ταξίδια, τεχνολογία… αμέτρητες είναι οι πηγές για μια ζωή χωρίς ελλείψεις. Παρά την ευημερία, ωστόσο, πολλοί βιώνουν ανησυχία και άγχος. Οι εύκολες και άμεσες διέξοδοι, η αδιάκοπη χρήση κινητών τηλεφώνων, η υπερέκθεση σε ψηφιακό περιεχόμενο κι η συνολική υπερβολή, απειλούν την ψυχική και κοινωνική ισορροπία.
Ο παράδεισος των ποντικιών
Ένας από τους επιστήμονες που κατέγραψαν πώς οι ανέσεις μπορούν να επιδράσουν αρνητικά στη ζωή και μπορούν να την οδηγήσουν στην απόλυτη κατάρρευση, ήταν ο Δρ. Τζον Κάλχουν. Ο Αμερικανός ηθολόγος και ερευνητής άφησε το στίγμα του στην επιστημονική κοινότητα μέσα από το πείραμα «Σύμπαν 25». Στόχος ήταν να εξεταστούν οι επιπτώσεις της πληθυσμιακής πυκνότητας στη συμπεριφορά και την κοινωνική οργάνωση.
Αυτό που έκανε ήταν απλό: τοποθέτησε αρχικά τέσσερα ζεύγη υγιών ποντικών σε ένα περιβάλλον με ιδανική θερμοκρασία και συνθήκες, με άφθονη τροφή και νερό, καθώς και προστασία από θηρευτές. Απουσία εξωτερικών παραγόντων που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την ανάπτυξη του πληθυσμού, σημειώθηκε ταχεία αναπαραγωγή. Ωστόσο, καθώς ο χώρος γινόταν ολοένα πιο πυκνοκατοικημένος, άρχισαν να εμφανίζονται κοινωνικές διαταραχές, όπως αυξημένη επιθετικότητα και άγχος, εγκατάλειψη των μικρών και αποδιοργάνωση των κοινωνικών ρόλων.
Στην πορεία, παρατηρήθηκαν ποντίκια που απομονώνονταν πλήρως από τα υπόλοιπα, αποφεύγοντας την κοινωνική επαφή και ασχολούνταν μόνο με βασικές λειτουργίες, όπως η τροφή και η καθαριότητα. Ο πληθυσμός έφτασε στα 2.200 ποντίκια, και κάποια εξ αυτών επέζησαν μόλις μετά τον απογαλακτισμό τους. Ακολούθησαν ελάχιστες εγκυμοσύνες, αλλά κανένα επιζών νεογνό. Καθώς ο αριθμός του πληθυσμού άρχισε να μειώνεται η πορεία του ήταν προδιαγεγραμμένη. Το τελευταίο ποντίκι πέθανε τέσσερα χρόνια και 10 μήνες μετά την έναρξη του πειράματος. Ο πληθυσμός κατέρρευσε. Ο Κάλχουν σχολίασε πως τα ποντίκια είχαν πεθάνει από δύο θανάτους: του πνεύματος και του σώματος.
Η σημασία του ρόλου
Ο Κάλχουν συνέθεσε με το χαρακτηριστικό του πείραμα μια ανησυχητικά επίκαιρη εικόνα, σχετικά με τις συνέπειες που μπορεί να έχει η ζωή χωρίς ελλείψεις αλλά και χωρίς ουσιαστικά όρια. Όπως και στον «παράδεισο των ποντικιών», η αφθονία δεν συνεπάγεται κοινωνική ισορροπία ή ψυχική ευημερία. Αντιθέτως, συχνό είναι το φαινόμενο -ιδίως σε μεγάλες πόλεις- αποξένωσης, άγχους και κοινωνικής απομόνωσης, παρά τη διαρκή σύνδεση μέσω της τεχνολογίας. Οι άνθρωποι, φυσικά, δεν είμαστε ποντίκια, αλλά εξακολουθούμε να είμαστε ευάλωτοι στο κενό νοήματος της ζωής. Απάθεια, ανησυχία, ελάχιστες ουσιαστικές σχέσεις, απόσυρση είναι μερικά από τα «συμπτώματα» αυτής της τάσης.
Όπως είχε πει ο ηθολόγος, αν ο αριθμός των ατόμων που είναι ικανά να αναλάβουν ουσιαστικούς ρόλους υπερβαίνει κατά πολύ τον αριθμό των διαθέσιμων ρόλων, το μόνο που μπορεί να ακολουθήσει είναι η βία και η αναταραχή. Στην περίπτωση των τρωκτικών, οι μαχητές δεν είχαν ποιον να πολεμήσουν, οι μητέρες δεν είχαν κανέναν να τις βοηθήσει, τα μικρά μεγάλωναν χωρίς καμία προσδοκία. Αυτό που εξαντλήθηκε δεν ήταν η τροφή, αλλά το νόημα για ζωή.
Παρ’όλα αυτά, ο Κάλχουν -το πείραμα του οποίου ενέπνευσε συγγραφείς και σεναριογράφους- δεν ήταν απαισιόδοξος. Δεν εστίασε στην κατάρρευση για να επιβεβαιώσει ότι είναι αναπόφευκτη, αλλά τη μελέτησε για να προσπαθήσει να την αποτρέψει. Συνέχισε να αλλάζει τις μεταβλητές, αναζητώντας το στοιχείο που έλειπε από τον παράδεισο, καθώς ήταν πεπεισμένος ότι μπορούσε να λειτουργήσει, αφού πίστευε ότι ο άνθρωπος μπορούσε να επιλέξει διαφορετικά σε σχέση με τα ποντίκια. Σύμφωνα με τον ειδικό, η μόνη διέξοδος είναι η δημιουργία νέων λόγων ύπαρξης.
Η σημασία του σκοπού στη ζωή μας
Όπως αναφέρει το Psychology Today, ο Αυστριακός νευρολόγος, συγγραφέας και επιζών του Ολοκαυτώματος, Βίκτορ Έμιλ Φρανκλ, υποστήριξε ότι οι άνθρωποι μπορούν να αντέξουν κάθε είδους ταλαιπωρία αν έχουν ένα σκοπό στη ζωή τους. Ο Φρανκλ παρατήρησε ότι οι φυλακισμένοι που επιβίωναν ψυχολογικά δεν ήταν απαραίτητα οι πιο ισχυροί, αλλά όσοι είχαν έναν στόχο, ένα αγαπημένο πρόσωπο, έναν λόγο να μείνουν ζωντανοί. Η θέση αυτή επιβεβαιώνει τη φιλοσοφία του Κάλχουν, δηλαδή ότι το νόημα της ζωής μας προστατεύει. Όταν τα ποντίκια δε χρειάστηκε να αγωνιστούν, τα κοινωνικά τους ένστικτα κατέρρευσαν. Δεν έγιναν πιο ευτυχισμένα, αλλά αποπροσανατολίστηκαν και η απουσία σκοπού κατέστρεψε τον πληθυσμό τους.
Η ανάληψη ευθύνης δεν αποτελεί βάρος, αλλά λειτουργεί σαν «σανίδα σωτηρίας» που προσγειώνει και προσανατολίζει τον άνθρωπο. Συχνά, οικογένειες που ζουν με κάθε ευκολία νιώθουν λιγότερη χαρά από ό,τι σε παλαιότερες περιόδους όπου η ζωή ήταν δυσκολότερη, αλλά πιο ουσιαστική. Η ύπαρξη νοήματος δεν συνδέεται με μεγαλεπήβολα σχέδια, αλλά μπορεί να χτιστεί μέσα από μικρές, καθημερινές στιγμές. Χάρη σε αυτές, επιβεβαιώνεται η αξία μας και προστίθεται δομή και συνοχή στη ζωή μας. Με λίγα λόγια, η ευτυχία δεν δημιουργείται εξαλείφοντας κάθε δυσκολία, αλλά επιλέγοντας έναν ουσιαστικό αγώνα. Δεν ευδοκιμούμε όταν όλα είναι εύκολα, αλλά όταν η ζωή μας έχει νόημα.
Εισαγωγική φωτογραφία: Getty Images/Ideal Image
