Επιμέλεια – Κυριάκος Κουζούμης
«Ψάξαμε σε στεριά, θάλασσα και αέρα, και δεν βρήκαμε πουθενά κάτι παρόμοιο», δηλώνουν με ενθουσιασμό οι αρχαιολόγοι του Ανώτατου Συμβουλίου Επιστημονικών Ερευνών της Ισπανίας (CSIC), Εσθέρ Ροδρίγκεθ και Σεμπαστιάν Θελεστίνο. Αφορμή για τη δήλωσή τους αποτελεί ένα χάλκινο άρμα που μόλις έφεραν στο φως στον ταρτησσικό αρχαιολογικό χώρο Casas del Turuñuelo, στην περιοχή Γουαρένια της Μπαδαχόθ, όπου ανασκάπτεται ένα εντυπωσιακό μνημειώδες κτίριο ηλικίας 2.500 ετών.
Πρόκειται για το μισό τμήμα ενός αναθηματικού άρματος, το οποίο χρησιμοποιούνταν σε θρησκευτικές τελετές ή τελετουργίες. Στα πλαϊνά του διακρίνονται πεντακάθαρα οι μορφές δύο γρυπών —μυθικών πλασμάτων με σώμα λιονταριού και κεφάλι αετού, των οποίων η προέλευση εντοπίζεται στην Αρχαία Αίγυπτο και τη Μεσοποταμία. Στην πρόσθια όψη δεσπόζει η μορφή του Αχελώου, του αρχαίου Έλληνα ποτάμιου θεού και ενός από τα ισχυρότερα πνεύματα του νερού στην ελληνική μυθολογία, ενώ το σύνολο στηρίζουν δύο ακόμη φιγούρες, πιθανότατα Άτλαντες.
Ο αρχαιολογικός χώρος του Τουρουνιουέλο, υπό τη διεύθυνση των Θελεστίνο και Ροδρίγκεθ, αποτελεί ένα από τα πιο ολοκληρωμένα και καλύτερα διατηρημένα κατάλοιπα του πολιτισμού των Ταρτησσών (Tartessos), ο οποίος κυριάρχησε στο νοτιοδυτικό τμήμα της Ιβηρικής Χερσονήσου κατά το πρώτο μισό της πρώτης χιλιετίας π.Χ. Από το σημείο αυτό έχουν έρθει στο φως και άλλα σπουδαία ευρήματα, όπως τα θραύσματα πέντε λίθινων προτομών σε σχεδόν φυσικό μέγεθος, τα οποία ανέτρεψαν τα δεδομένα για τον πολιτισμό αυτό, καθώς αποτελούν τα πρώτα γλυπτά που εντοπίζονται σε τέτοιο πλαίσιο.
Μια μοναδική «υβριδική» θεότητα με καταγωγή από την Ετρουρία
Το χάλκινο άρμα παρουσιάστηκε επίσημα μαζί με τα αποτελέσματα της όγδοης ανασκαφικής περιόδου. «Έχουμε εντοπίσει ορισμένα παρόμοια στην Ετρουρία, όπως αυτό στο μουσείο του Ορβιέτο, αλλά είναι πολύ διαφορετικά από εκείνο του Τουρουνιουέλο, εκτός από τη βασική δομή: μια πλατφόρμα από συμπαγή μπρούντζο πάνω σε τροχούς. Υπάρχουν γραπτές πηγές που μιλούν για τέτοιου είδους αναθηματικά άρματα, αλλά είναι η πρώτη φορά που το βλέπουμε στην πραγματικότητα», εξηγεί η Ροδρίγκεθ.
Το άρμα, το οποίο πιθανότατα μεταφέρθηκε από την Ετρουρία, διαθέτει κεντρικό σιδερένιο άξονα που επέτρεπε στους τροχούς να στρίβουν, καθώς και διακοσμητικά σχοινιά στο περίγραμμα, παρουσιάζοντας μοναδικά στοιχεία. Για παράδειγμα, οι φιγούρες που στηρίζουν τη δομή φορούν μια ποδιά που παραπέμπει στον αιγυπτιακό κόσμο, ενώ η ποτάμια θεότητα —στοιχείο της ελληνικής και ετρουσκικής κουλτούρας της εποχής— απεικονίζεται με τη γλώσσα έξω.
«Για τον λόγο αυτό, αρχικά πιστέψαμε ότι πρόκειται για Γοργόνα, αλλά δεν είναι, καθώς φέρει κέρατα. Μέχρι σήμερα δεν είχε βρεθεί κανένας Αχελώος με τη γλώσσα έξω. Η Γκιομάρ Πουλίδο, μέλος της ανασκαφικής ομάδας, θεωρεί ότι ίσως πρόκειται για μια υβριδική μορφή μεταξύ του Αχελώου και μιας θεότητας του Κάτω Κόσμου, λόγω αυτής της ελαφρώς διονυσιακής έκφρασης», προσθέτει η αρχαιολόγος.
Ελληνικές τελετουργίες και μικτοί γάμοι στην Ιβηρική
Η χρήση του άρματος σε θρησκευτικές ή τελετουργικές εκδηλώσεις θεωρείται δεδομένη. «Πιθανότατα το χρησιμοποιούσαν για να ανάβουν κάρβουνα στο εσωτερικό του ή για να καίνε κάποια αρωματική ρητίνη», σημειώνει ο Θελεστίνο. Ενώ οι θρησκευτικές συνήθειες των Ταρτησσών παραμένουν ένα από τα μεγάλα μυστήρια αυτού του μυθικού πολιτισμού, το νέο εύρημα συνδέει και πάλι το εντυπωσιακό αυτό κτίριο με τις λειτουργίες της ελληνικής παράδοσης. Κάτι αντίστοιχο είχε συμβεί το 2025 με τον εντοπισμό μιας μαρμάρινης κολόνας που λειτουργούσε ως βωμός, αλλά και φέτος με την ανακάλυψη λαβών που πιθανότατα ανήκαν σε ένα ποδανιπτήρα (λεκάνη για το πλύσιμο των ποδιών).
«Αυτά τα δύο στοιχεία συνήθως συνταξιδεύουν και σχετίζονται με γαμήλια τελετουργικά», εξηγεί η Ροδρίγκεθ. «Όποιος ζούσε εκεί έπρεπε να γνωρίζει τη χρησιμότητα όλων αυτών των αντικειμένων», συμπληρώνει ο Θελεστίνο, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο στο γιγαντιαίο αυτό παλάτι —που συγκέντρωνε πολιτικές, διοικητικές και θρησκευτικές λειτουργίες— να κατοικούσε κάποιος Έλληνας ή Ελληνίδα. Η θεωρία αυτή ευθυγραμμίζεται με τις εκτιμήσεις για την ύπαρξη μικτών γάμων ανάμεσα σε γηγενείς και αποίκους από τη Μεσόγειο, καθώς και για τις εμπορικές σχέσεις των Ταρτησσών με τις ελληνικές αποικίες της ισπανικής Ανατολής γύρω στον 5ο αιώνα π.Χ.
Το μυστήριο της ξαφνικής καταστροφής
Για να γίνει κατανοητή η σημασία του ευρήματος, απαιτείται μια αναδρομή στην εξέλιξη των Ταρτησσών. Η επικρατούσα θεωρία αναφέρει ότι ο πολιτισμός αυτός γεννήθηκε από την ανάμειξη των ντόπιων πληθυσμών με τους Φοίνικες αποίκους που εγκαταστάθηκαν στον νότο κατά τον 9ο αιώνα π.Χ., ελκόμενοι από το εμπόριο μετάλλων, κυρίως αργύρου, χρυσού και κασσίτερου. Η συμμαχία αυτή ήταν τόσο αποδοτική που οι Ταρτησσοί εξελίχθηκαν γρήγορα σε έναν λαμπρό πολιτισμό με κέντρο την κοιλάδα του Γουαδαλκιβίρ (μεταξύ Σεβίλλης, Ουέλβας και Κάντιθ). Όταν το κέντρο αυτό παρήκμασε γύρω στον 6ο αιώνα π.Χ., τα ηνία ανέλαβαν οι συνοριακές περιοχές της κοιλάδας του Γουαδιάνα, στη σημερινή Εξτρεμαδούρα.
Ωστόσο, στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ., η περιοχή υπέστη ένα βίαιο γεγονός που ανάγκασε τους κατοίκους της να καταστρέψουν ολοσχερώς, να πυρπολήσουν, να θάψουν και να εγκαταλείψουν τις εστίες τους για λόγους που παραμένουν άγνωστοι. Στην περίπτωση του Τουρουνιουέλο, αυτή η σκόπιμη καταστροφή σημαίνει ότι τα ευρήματα εντοπίζονται σπασμένα και διάσπαρτα —οι αρχαιολόγοι ελπίζουν να βρουν και το άλλο μισό του άρματος— όμως ταυτόχρονα διατηρήθηκαν σε εξαιρετική κατάσταση, προστατευμένα για αιώνες κάτω από το παχύ στρώμα πηλού με το οποίο οι κάτοικοι κάλυψαν τα πάντα πριν αποχωρήσουν.
Τα κορυφαία ευρήματα της ανασκαφής
Στην όγδοη αυτή ανασκαφική περίοδο, εκτός από το χάλκινο άρμα —το οποίο αποκαταστάθηκε από το Αυτόνομο Πανεπιστήμιο της Μαδρίτης— βρέθηκαν δύο μαγκάλια, ένας χάλκινος λέβητας και εκατοντάδες θραύσματα από ελεφαντόδοντο με αναπαραστάσεις ζώων, πολεμιστών και λωτών. Με σχεδόν το μισό μνημείο να παραμένει ακόμα κάτω από το χώμα, τα σημαντικότερα ευρήματα μέχρι σήμερα συνοψίζονται στα εξής:
- Τα «πρόσωπα» των Ταρτησσών: Τα θραύσματα από τα πρόσωπα πέντε μορφών αποτελούν τα πρώτα γλυπτά αυτής της περιόδου. Ανέτρεψαν την πεποίθηση ότι ο πολιτισμός αυτός δεν χρησιμοποιούσε ανθρώπινες απεικονίσεις (ανικονικός πολιτισμός), επιδεικνύοντας καλλιτεχνική ποιότητα συγκρίσιμη με τα καλύτερα έργα της Ελλάδας και της Ετρουρίας.
- Μια «βιβλική» θυσία ζώων: Τα οστά 42 αλόγων, 4 αγελάδων, 4 χοίρων και ενός σκύλου που βρέθηκαν διάσπαρτα στην αυλή αποτελούν την πρώτη καταγεγραμμένη απόδειξη μιας μαζικής θυσίας ζώων στην περιοχή, ανάλογης με τις θυσίες (εκατόμβες) που περιγράφονται στην Παλαιά Διαθήκη και την Ιλιάδα. Η τοποθέτηση των ζώων ακολουθούσε μια συγκεκριμένη τελετουργική θεατρικότητα.
- Η πινακίδα με το αλφάβητο: Μια μικρή σχιστολιθική πλακέτα (20×20 εκ.) φέρει χαραγμένες μορφές πολεμιστών που μάχονται, καθώς και ένα από τα αρχαιότερα δείγματα παλαιοϊσπανικής γραφής (αλφάβητο) στην περίμετρό της. Φαίνεται πως επρόκειτο για μια πλάκα σχεδιασμού κάποιου τεχνίτη της εποχής.
- Το μνημειώδες κτίριο: Το ίδιο το οικοδόμημα, ηλικίας 2.500 ετών, αποτελεί το σημαντικότερο εύρημα. Διατηρεί ανέπαφους τους δύο ορόφους του, αποτελώντας μοναδικό δείγμα αρχιτεκτονικής της πρωτοϊστορικής περιόδου, με στοιχεία εξαιρετικά προηγμένα για την εποχή, όπως η χρήση ειδικού κονιάματος, ενδείξεις ύπαρξης θόλου και ένα εξελιγμένο υπόγειο αποχετευτικό σύστημα.
*Με πληροφορίες από El Pais
