Μιχάλης Στούκας
Η ιστορία της φωτογραφίας
Αν και οι πρώτες αναφορές για τον τρόπο λειτουργίας μιας φωτογραφικής μηχανής ανάγονται από κάποιους στον Αριστοτέλη (“Προβλήματα”, Βιβλίο XV, με τον “σκοτεινό θάλαμο”, camera obscura), πέρασαν εκατοντάδες χρόνια και χρειάστηκε να μοχθήσουν δεκάδες κορυφαίοι επιστήμονες, αλλά και απλοί άνθρωποι, χωρίς ειδικές γνώσεις, για να φτάσουμε στο πρώτο μισό του 19ου αιώνα. Το 1826 μετά από πολυετείς προσπάθειες, ο Γάλλος ερευνητής Nicephore Niepce αποτύπωσε σε “θετικό” την πρώτη φωτογραφία της ιστορίας, που απεικόνιζε τις στέγες των σπιτιών ενός γαλλικού χωριού.
Ονόμασε τη μέθοδό του ηλιογραφία, μάλλον γιατί χρειάστηκε οχτάωρη έκθεση στον ήλιο για την αποτύπωση της φωτογραφίας. Παρά τις προσπάθειές του να προωθήσει την ηλιογραφία, δεν κατάφερε τίποτα. Από τις εργασίες του όμως αυτές επωφελήθηκε ο αυτοαποκαλούμενος ζωγράφος Louis Jacques Mande Daguerre (εφηύρε και το Diorama, πρόδρομο του κινηματογράφου), που την ίδια περίοδο πειραματιζόταν με την τεχνική της φωτογραφίας, γνώριζε τον Niepce και του είπε να συνεργαστούν.
Ο Niepce πέθανε το 1833 και ο Daguerre αξιοποιώντας και στοιχεία από τις εργασίες του κατάφερε το 1839 να παρουσιάσει την πρώτη νταγκεροτυπία, όπως την ονόμασε. Από τους περισσότερους, η νταγκεροτυπία που βλέπετε (“View of the Boulevard du Temple”, 1839) θεωρείται ως η πρώτη φωτογραφία στην ιστορία.
Η φωτογραφία στην Ελλάδα (19ος αιώνας)
Θα περίμενε κανείς, ότι η νταγκεροτυπία θα ερχόταν στη, μόλις πριν λίγα χρόνια, απελευθερωμένη Ελλάδα, πολλές δεκαετίες αργότερα. Και όμως, οι πρώτες νταγκεροτυπίες στη χώρα μας χρονολογούνται από το 1839 (!), χρονιά της εφεύρεσης της φωτογραφίας. Καθώς, με το νέο μέσο υπήρχε μεγάλη δυσκολία να καταγραφεί άνθρωπος αν δεν έμενε ακίνητος για πολλά λεπτά θεωρήθηκε ότι η αποτύπωση τοπίων ήταν μια πολύ καλή περίπτωση.
Η Ελλάδα των πολλών αρχαιοτήτων και των έξοχων, παρθένων τοπίων ήταν ιδανική περίπτωση. Έτσι, το 1839, ο Ελβετοκαναδός Πιέρ Γκουστάβ Ζολί ντε Λοτμπινιέρ έφτασε στην Ελλάδα, στο πλαίσιο ενός ταξιδιού που περιλάμβανε την Αίγυπτο και τους Αγίους Τόπους, για να καταγράψει την Αθήνα του Όθωνα. Δυστυχώς, οι πρώτες νταγκεροτυπίες της Ελλάδας έχουν χαθεί, βρέθηκαν όμως κάποιες αναπαραστάσεις τους σε χαλκογραφίες της εποχής. Ξένοι φωτογράφοι, το 1843 απαθανάτισαν τον λόγιο και Φιλικό Ιάκωβο Ραγκαβή. Ήταν το πρώτο φωτογραφικό πορτρέτο Έλληνα.
Το 1848, ο Νίκος Ματζουράνης, υποπρόξενος της χώρας μας στην Αυστρία δώρισε στο Πολυτεχνείο Αθηνών την πρώτη μηχανή νταγκεροτυπίας. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να αρχίσουν να βγαίνουν οι πρώτες ελληνικές φωτογραφίες. Ο πρώτος Έλληνας που πειραματίστηκε με την νταγκεροτυπία (η οποία μετά το 1856 αντικαταστάθηκε σταδιακά από άλλες τεχνικές) ήταν ο Κώστας Μακεδόνας, επιστάτης του Πολυτεχνείου.
Μεταξύ 1850-1870 οι βελτιώσεις στις τεχνικές της φωτογραφίας και βέβαια η μεγάλη περιέργεια οδηγούσαν πολλούς ευγενείς, αλλά και απλούς ανθρώπους του λαού, στους φωτογράφους της εποχής για ένα πορτρέτο. Ο πρώτος επαγγελματίας Έλληνας φωτογράφος ήταν ο Φίλιππος Μαργαρίτης, γεννημένος στη Σμύρνη το 1810. Σπούδασε ζωγραφική και στη συνέχεια έγινε Καθηγητής στη Σχολή των Τεχνών (τη νυν ΑΣΚΤ).
Το 1850 άνοιξε, στο σπίτι του το πρώτο φωτογραφείο της Αθήνας. Απ’ αυτό “πέρασαν” για να φωτογραφηθούν ο Όθωνας και όλη η αφρόκρεμα της αθηναϊκής κοινωνίας . Την ίδια εποχή, αρχές της δεκαετίας του 1850, αναφέρεται ότι δραστηριοποιήθηκε στην Κέρκυρα, που δεν ανήκε τότε στο ελληνικό κράτος, ως φωτογράφος, ο Αύγουστος Κόλλας. Στα τέλη της δεκαετίας του 1850, ο Δημήτριος Κωνσταντίνου έγινε ο πρώτος φωτογράφος της, σχεδόν νεοσύστατης τότε Αρχαιολογικής Εταιρείας για την οποία φωτογράφιζε διάφορα ευρήματα.
Ο ίδιος ανέπτυξε μια άλλη επικερδή δραστηριότητα. Τη φωτογράφιση καρτών επίσκεψης (carte de visite). Το 1860, όπως προκύπτει από δημοσίευμα εφημερίδας της εποχής, ο Αθανάσιος Κάλφας παρέδιδε τα πρώτα μαθήματα φωτογραφίας στην Αθήνα. Οι φωτογράφοι στην Ελλάδα αυξάνονταν. Παράλληλα επέκτειναν τη δραστηριότητά τους στη Μικρά Ασία και σε περιοχές που δεν είχαν ακόμα ενσωματωθεί στο ελληνικό κράτος. Τα ελληνικά μνημεία και τα τοπία εξακολουθούσαν να απασχολούν ξένους περιηγητές – φωτογράφους, που εφάρμοσαν νέες τεχνικές, όπως η στερεοσκοπία.
Προς τα τέλη του 19ου αιώνα η φωτογραφική τέχνη γνώρισε μεγάλη άνθηση. Ανάμεσα στους εκατοντάδες φωτογράφους ξεχώρισαν οι αδελφοί Ρωμαΐδη, που ξεκίνησαν από την Πάτρα και επεκτάθηκαν και στην Αθήνα και ο Αναστάσιος Γαζιάδης με τους γιους του, που είχαν μεγάλη συμβολή και στην εξέλιξη του κινηματογράφου στη χώρα μας.
Στα τέλη του 19ου αιώνα ήρθαν στην Ελλάδα πολλοί Αρμένιοι, λόγω των διωγμών των Τούρκων εναντίον τους. Αυτοί ασχολήθηκαν με τη φωτογραφία. Δίδαξαν την τέχνη και στα παιδιά τους. Μέχρι και σήμερα, άτομα αρμενικής καταγωγής απασχολούνται ως φωτογράφοι. Στην τουρκοκρατούμενη Κρήτη, κορυφαίος φωτογράφος, με έδρα τα Χανιά, ήταν ο Περικλής Διαμαντόπουλος.
Το πρώτο εγχειρίδιο πρακτικής φωτογραφίας κυκλοφόρησε στην Αθήνα το 1893 από τον Σ. Σταματιάδη με τίτλο: “Η φωτογραφία άνευ διδασκάλου”. Το 1903, ο Β.Δ. Ραπτόπουλος εξέδωσε στην Αθήνα το βιβλίο “Φωτογραφία, ήτοι πρακτική μέθοδος προς εκμάθησιν της φωτογραφικής τέχνης μεθ’ όλων των κλάδων της”.
Την ίδια χρονιά (1903) κατασκευάστηκαν για πρώτη φορά στην Ελλάδα φωτογραφικές μηχανές, από τον Αντώνη Καστρινάκη, το εργαστήριο του οποίου βρισκόταν στο κέντρο της Αθήνας (Απόλλωνος 27). Ήταν εξαιρετικής ποιότητας και έχαιραν διεθνούς εκτίμησης, καθώς είχαν λάβει μετάλλια σε διεθνείς εκθέσεις. Από τις μηχανές αυτές, δεν διασώζεται καμία. Πώς μια χώρα που το 1903 κατασκεύαζε εξαιρετικές φωτογραφικές μηχανές, 123 χρόνια μετά δεν παράγει (σχήμα λόγου) ούτε μία βίδα, είναι ένα μέγα ερώτημα…
Μεγάλη συνεισφορά στην ελληνική φωτογραφία είχε ο Ελβετός Φρεντερίκ Μπουασονά, ο οποίος εξέδωσε ένα λεύκωμα με φωτογραφίες της Ελλάδας, των αρχών του 20ου αιώνα. Ο Μπουασονά, με τον Daniel Baud Bovy και έναν Έλληνα κυνηγό αγριοκάτσικων, τον θρυλικό Χρήστο Κάκαλο ήταν οι πρώτοι που ανέβηκαν στον Μύτικα, την ψηλότερη κορυφή του Ολύμπου στις 2 Αυγούστου 1913. Λεπτομέρεια: ο Κάκαλος ανέβηκε στα 2.918 μ. του Μύτικα, ξυπόλυτος!
Το 1903 έφτασε στην Ελλάδα από την Κωνσταντινούπολη ο Πέτρος Πουλίδης, που καθιέρωσε το φωτογραφικό ρεπορτάζ στη χώρα μας. Η φήμη του εδραιώθηκε, όταν απαθανάτισε τη δολοφονία του Θεόδωρου Δηλιγιάννη.
Σταδιακά, η φωτογραφία “μπήκε” στις εφημερίδες και τα περιοδικά. Το πρώτο περιοδικό με φωτογραφίες είχε τον τίτλο “Εικονογραφημένη” και εκδόθηκε από τον Δήμο Βρατσάνο το 1902. Τους Βαλκανικούς Πολέμους κάλυψε φωτογραφικά ο, αλεξανδρινής καταγωγής, Αντώνης Μιλιώνης (και ζωγραφικά ο Γεώργιος Ροϊλός). Πολύτιμο φωτογραφικό και κινηματογραφικό υλικό από τη Μικρασιατική Εκστρατεία άφησε ο Μιχάλης Προκοπίου, Μικρασιάτης ζωγράφος. Γύρω στο 1912 αφθονούσαν στην Αθήνα οι πλανόδιοι φωτογράφοι. Οι μεγαλύτεροι προλάβαμε τους τελευταίους του είδους, μαζί με μια Αθήνα που χανόταν…
Μεγάλη μορφή της ελληνικής φωτογραφίας ήταν ο Μανόλης Μεγαλοκονόμος. Ήρθε στην Ελλάδα το 1922, μετά την καταστροφή της Σμύρνης. Μεγάλη επιτυχία του ήταν η φωτογράφιση το 1927 του Ουίνστον Τσόρτσιλ να ζωγραφίζει τον Παρθενώνα. Έπειτα έγινε προσωπικός φωτογράφος του Ελευθερίου Βενιζέλου, ενώ το αρχείο του έχει τεράστια ιστορική και καλλιτεχνική αξία.
Τέλος, να αναφερθούμε και στην πρώτη Ελληνίδα επαγγελματία φωτογράφο, η οποία μάλιστα έγινε παγκόσμια γνωστή. Πρόκειται για τη Nelly’s (1899-1988), καλλιτεχνικό ψευδώνυμο της Έλλης Σεραϊδάρη. Ήρθε κι αυτή στην Ελλάδα από τη Μικρά Ασία. Σπούδασε φωτογραφία στη Γερμανία και το 1924 άνοιξε φωτογραφικό εργαστήριο στην Αθήνα. Οι φωτογραφίες με τα γυμνά πάνω στην Ακρόπολη προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις, αλλά είχαν μεγάλη συμβολή στην καταξίωσή της (ΠΗΓΗ: Εγκυκλοπαίδεια ΔΟΜΗ, ΕΛΛΑΔΑ, ΤΟΜΟΣ Ι, Ιστορία – Πολιτισμός).
Οι…αρνητές της φωτογράφισης
Κι αν σήμερα μερικές χιλιάδες selfies και άλλες φωτογραφίες είναι αυτονόητες, ειδικά για εφήβους και νέους – νέες, υπήρχαν και υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι που αποφεύγουν όπως ο διάβολος το λιβάνι τις φωτογραφίες, ενώ άλλοι, δεν θέλουν να έχουμε καμία απολύτως εικόνα για το πώς είναι η όψη τους. Ας δούμε μερικούς από αυτούς Έλληνες και ξένους.
Ο μεγάλος Σκιαθίτης λογοτέχνης Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης (1851-1911) δεν είχε φωτογραφηθεί ως το 1906. Τότε, ο στρατιωτικός γιατρός και λογοτέχνης Παύλος Νιρβάνας (1866-1937), το πραγματικό ονοματεπώνυμο του οποίου ήταν Πέτρος Αποστολίδης φοβούμενος μήπως πεθάνει ξαφνικά ο Παπαδιαμάντης και ο κόσμος αγνοεί τη μορφή του τον έπεισε (ή τον… παρέσυρε) να φωτογραφηθεί. Αυτό έγινε στο καφενείο της Δεξαμενής στο Κολωνάκι.
Ο Παπαδιαμάντης δεν πόζαρε. Κάθισε κατά τον συνηθισμένο του τρόπο. Ήταν βιαστικός, ήθελε να τελειώνει το… μαρτύριο της φωτογράφισης. Όταν ο Νιρβάνας τον ρώτησε γιατί απάντησε στα Γαλλικά: “Nous excitons la curiosite du public” (“Εξάπτουμε, ερεθίζουμε την περιέργεια του κοινού”). Στο καφενείο βρίσκονταν τότε ένα γκαρσόνι που λαγοκοιμόταν, ένας ηλικιωμένος που κάπου χάζευε και, παράμερα, δύο μικροί λούστροι που έπαιζαν. Αυτό το κοινό εννοούσε ο Παπαδιαμάντης… “Η φιλία ενίκησε το ζορμπαλίκι” είπε στον Νιρβάνα, ο οποίος δημοσίευσε την ιστορία, το 1932 στη “Νέα Εστία”.
Ο μοιραίος Ύπατος της Σμύρνης Αριστείδης Στεργιάδης απεχθανόταν τις φωτογραφίες. Υπάρχουν ελάχιστες και αυτές κυρίως από διάφορες εκδηλώσεις όπου παρευρισκόταν. Την ίδια απέχθεια είχε και για τα πορτρέτα. Όταν κάποια στιγμή τον επισκέφθηκε στο γραφείο του ο ζωγράφος Σωκράτης Ρώνας, με σκοπό να φιλοτεχνήσει την προσωπογραφία του, ο άξεστος Στεργιάδης, τον έδιωξε κλοτσηδόν…
Ξεχωριστή περίπτωση ήταν ο Κωνσταντίνος Κονδύλης, ο πρώτος λαμπαδηδρόμος των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων. Η λαμπαδηδρομία έγινε για πρώτη φορά το 1936, εν όψει των Ολυμπιακών Αγώνων του Βερολίνου (επί Χίτλερ). Στις 20/7/1936, ο Κωνσταντίνος Κονδύλης πήρε την ιερή φλόγα από την πρωθιέρεια Κούλα Πράτσικα.
Η φωτογραφία του εμφανίσιμου, καλογυμνασμένου Κονδύλη με τη δάδα, έκανε τον γύρο του κόσμου και εντυπωσίασε. Να σημειώσουμε ότι εμπνευστής του θεσμού της αφής της ολυμπιακής φλόγας και της λαμπαδηδρομίας ήταν ο Γερμανός Καθηγητής και μέλος της ΔΟΕ Καρλ Ντιμ.
Η εικόνα του Κονδύλη αποτυπώθηκε στο “κάλυμμα” ενός κουτιού σπίρτων και έτσι “μπήκε” σχεδόν σε κάθε ελληνικό σπίτι. Ο Κωνσταντίνος Κονδύλης ήταν διπλωματικός υπάλληλος. Με το πέρασμα των χρόνων σταμάτησε να βγάζει φωτογραφίες. Μάλιστα, από κάποια στιγμή και μετά απέφευγε να ποζάρει για φωτογραφίες, ακόμα και με συγγενείς του, καθώς δεν ήθελε να πιστέψει ότι “επήλθε το γήρας”…
Τζ. Ντ. Σάλιντζερ: Μια ακραία περίπτωση
Να αναφερθούμε και σε έναν ξένο… hater των φωτογραφιών, που μάλλον ξεπέρασε κάθε όριο με όσα έκανε. Πρόκειται για τον Αμερικανό Τζ. Ντ. Σάλιντζερ (1919-2010) που έγινε διάσημος με τη νουβέλα “Ο Φύλακας στη Σίκαλη” (“The Catcher in the Rye”), η οποία κυκλοφόρησε το 1951. Στο οπισθόφυλλο του βιβλίου υπήρχε μία φωτογραφία του. Καθώς άρχισε να γίνεται πολύ γνωστός ζήτησε και φυσικά πέτυχε, να αφαιρεθεί η φωτογραφία του και το ίδιο έγινε και στα επόμενα βιβλία του, τα οποία στα εξώφυλλα και τα οπισθόφυλλά τους είχαν μόνο κείμενα.
Η τελευταία φωτογραφία του που “βγήκε” με τη συναίνεσή του (από τη Μόρεϊ Γκάρμπερ) είναι από το 1953. Θέλοντας μάλιστα να ξεφύγει εντελώς από δημοσιογράφους, φωτογράφους κ.ά. εγκαταστάθηκε σ’ ένα απομονωμένο σπίτι, στην Κορνουάλη του Νιου Χαμσάιρ. Κάποιοι θεωρούν ότι επρόκειτο για αντιπάθεια του Σάλιντζερ προς τη δημοσιότητα.
Κάποιοι άλλοι, ότι ήταν ψυχαναγκαστικά απομονωμένος. Όλο αυτό το χρονικό διάστημα προσπάθησαν πολλοί να τον εντοπίσουν και να τον φωτογραφίσουν. Το 1988 αρκετοί παπαράτσι συγκεντρώθηκαν έξω από το σπίτι του. Ο Σάλιντζερ αιφνιδιάστηκε, ταράχτηκε και επιτέθηκε σε έναν από αυτούς.
Από τον δεύτερο γάμο του με την Claire Douglas απέκτησε μία κόρη, τη Μάργκαρετ, που γεννήθηκε το 1955 και τον γνωστό ηθοποιό και παραγωγό ταινιών Μάθιου (Ματ) Σάλιντζερ (γεν. 1960). Το 2000, η Μάργκαρετ κυκλοφόρησε το βιβλίο “Dream Catcher: A Memoir”. Ο αδελφός της Ματ διαφώνησε δημόσια με την επιλογή της Μάργκαρετ να γράψει αυτό το βιβλίο, αλλά και με το περιεχόμενό του.
Η Μάργκαρετ περιγράφει τον πατέρα της ως εκκεντρικό, μοναχικό και συναισθηματικά δύσκολο, ενώ αναφέρεται και στον προβληματικό γάμο των γονιών της. Ο Τζ. Ντ. Σάλιντζερ, μετά τη δημοσίευση του βιβλίου απομακρύνθηκε από την κόρη του. Στην Αμερική υπάρχουν χιλιάδες αναρτήσεις για το φαινόμενο Σάλιντζερ.
Ήταν μια ιδιοφυΐα που απλά απέρριψε τη δόξα, όπως αναφέρει μία από αυτές ή ένας εκκεντρικός, ψυχικά διαταραγμένος ερημίτης; Κάποιοι θέτουν και το ερώτημα: ο Σάλιντζερ έγινε διάσημος και μετά σταμάτησε να φωτογραφίζεται. Αν το πρόσωπο του ήταν άγνωστο εξ αρχής, τι θα συνέβαινε σήμερα;
Το 2019 ανακαλύφθηκαν τυχαία αδημοσίευτες φωτογραφίες του Σάλιντζερ που είχαν τραβηχτεί από τη διάσημη Γερμανίδα φωτογράφο Lotte Jacobi για το εξώφυλλο του “Φύλακα στη Σίκαλη”! Την ίδια χρονιά έγινε και μια έκθεση προσωπικών αντικειμένων του Σάλιντζερ. Τι απαγορευόταν στους επισκέπτες της; Φυσικά η φωτογράφισή τους! Ευγενικά μεν, ρητά δε, καλούνταν να αφήσουν τα κινητά τους τηλέφωνα και οτιδήποτε άλλο θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για φωτογράφιση έξω από τον χώρο της έκθεσης…
Σελφιμανία!
Αν ζούσε ο Σάλιντζερ, μάλλον δεν θα είχε smartphone. Είναι απολύτως φυσιολογικό, η συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων, ιδιαίτερα των νέων, σήμερα να βγάζει δεκάδες ή και εκατοντάδες σέλφι καθημερινά και να ανεβάζει πολλές από αυτές στα σόσιαλ μίντια. Ποια είναι η ιστορία της σέλφι όμως; Η πρώτη γνωστή εμφάνιση της λέξης selfie σε γραπτή μορφή έγινε το 2002 σε έναν αυστραλιανό ιστότοπο ειδήσεων, αλλά η λέξη δεν χρησιμοποιήθηκε πολύ μέχρι το 2012.
Μέχρι τον Νοέμβριο του 2013, η λέξη selfie εμφανιζόταν αρκετά συχνά στα έντυπα και ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης, ώστε το Oxford Dictionaries (εκδότης του Oxford English Dictionary καθώς και άλλων λεξικών) επέλεξε τη λ. selfie ως «Λέξη της Χρονιάς».
Αυτή η ανακοίνωση οδήγησε σε σημαντική αύξηση στη χρήση της λέξης από τους ειδησεογραφικούς οργανισμούς, μια αύξηση που ενισχύθηκε περαιτέρω μετά την επιμνημόσυνη δέηση για τον Νέλσον Μαντέλα τον Δεκέμβριο του 2013, στην οποία ο Αμερικανός πρόεδρος Μπαράκ Ομπάμα «πιάστηκε» να βγάζει selfie με τη γοητευτική πρωθυπουργό της Δανίας Χέλε Θόρνινγκ-Σμιτ και τον Βρετανό πρωθυπουργό Ντέιβιντ Κάμερον.
Η κίνηση αυτή του Ομπάμα, με τη Δανή πρωθυπουργό, όχι με τον Κάμερον, προκάλεσε μερικά δημόσια δολοφονικά βλέμματα της συζύγου του Μισέλ και προφανώς, θα υπήρξε και συνέχεια…Η λέξη selfie, με τις υπονοούμενες εγωκεντρικές της ιδέες, ήταν ιδιαίτερα δημοφιλής στους κριτικούς που είδαν αυτή τη στιγμή ως αντανάκλαση του χαρακτήρα του Ομπάμα.
Δικαίωμα του καθενός και της καθεμίας είναι να φωτογραφίζεται ή όχι. Η υπερβολή, με την υπερέκθεση στη δημοσιότητα, θεωρούμε ότι δεν είναι ωφέλιμη. Ο D.J. Salinger ήταν μία ακραία περίπτωση. Υπάρχουν και σήμερα κάποιοι που είναι διάσημοι, χωρίς να έχουμε δει το πρόσωπό τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο κομίστας Αρκάς.
Σίγουρα κάποιοι γνωρίζουν πώς και ποιος είναι, όχι όμως και το ευρύ κοινό. Τα έργα του πάντως έχουν τεράστια επιτυχία. Μήπως και η “ανωνυμία” είναι μυστικό επιτυχίας; Ενδιαφέρον θέμα θεωρούμε, αλλά terra incognita για μας, που αφήνουμε σε ειδικούς μια περαιτέρω ανάλυσή του (Πηγή για τις σέλφι, Merriam Webster).
