Η πρόσφατη υπόθεση διοχέτευσης βιομηχανικών αποβλήτων στον Κηφισό επαναφέρει το ζήτημα της ρύπανσης του ποταμού και της κατάστασης του υπόγειου δικτύου του. Ο Παναγιώτης Δευτεραίος, πολιτικός μηχανικός ΕΜΠ και σπηλαιολόγος, περιγράφει στο Newsbomb την επιθεώρηση οκτώ χιλιομέτρων της καλυμμένης κοίτης, την οποία πραγματοποίησε κατόπιν ανάθεσης της Περιφέρειας Αττικής. Αναφέρεται στις εισροές λυμάτων, στα δομικά προβλήματα και στις διαδρομές των ακαθάρτων προς τον Φαληρικό όρμο, προτείνοντας την άμεση, επίσημη καταγραφή των πηγών ρύπανσης στον Κηφισό, στους κλάδους του και στον Ιλισό.
Οι πρόσφατες αποκαλύψεις για τη διοχέτευση βιομηχανικών αποβλήτων στον Κηφισό από βυτιοφόρα, μέσω συγκεκριμένου φρεατίου, έφεραν εκ νέου στο επίκεντρο τη ρύπανση του ποταμού. Σύμφωνα, ωστόσο, με όσα αναφέρει στο Newsbomb ο Παναγιώτης Δευτεραίος, πολιτικός μηχανικός ΕΜΠ και σπηλαιολόγος, η περιβαλλοντική επιβάρυνση δεν εξαντλείται στις συγκεκριμένες παράνομες απορρίψεις.
Κυκλοβόρος, λύματα κάτω από την Πατησίων (Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο)
Η μαρτυρία του αφορά τις εισροές λυμάτων στην υπόγεια κοίτη, την κατάσταση των τεχνικών κατασκευών και τη λειτουργία του δικτύου των ρεμάτων που καταλήγουν στον Κηφισό. Παράλληλα, επεκτείνεται στον Ιλισό και στα σημεία από τα οποία, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, αστικά λύματα μπορούν να διοχετεύονται στον Φαληρικό όρμο. Ο κ. Δευτεραίος πραγματοποίησε, κατόπιν επίσημης ανάθεσης της Περιφέρειας Αττικής το 2023, επιθεώρηση της καλυμμένης κοίτης του Κηφισού κάτω από τη λεωφόρο Κηφισού. Η εργασία ολοκληρώθηκε στις αρχές του 2024 και τα αποτελέσματά της παραδόθηκαν στην αναθέτουσα αρχή.
Όπως διευκρινίζει, το αντικείμενο της ανάθεσης αφορούσε την κατάσταση των κατασκευών και την καταγραφή δομικών προβλημάτων, όχι την αυτοτελή διερεύνηση των εισροών ακαθάρτων. Αυτή ακριβώς η διάκριση βρίσκεται στο επίκεντρο της σημερινής παρέμβασής του: ζητά επίσημη αποτύπωση των σημείων ρύπανσης, ώστε να υπάρξει η απαραίτητη τεκμηρίωση για τον σχεδιασμό παρεμβάσεων.
Κηφισός, Λεωφόρος, περιοχή ΚΤΕΛ (σκουπίδια, χαλάσματα)
Κηφισός, Λεωφόρος, καταρράκτης ΚΤΕΛ (σκουπίδια, χαλάσματα, μόλυνση)
Η επιστολή προς την Περιφέρεια Αττικής
Στις 28 Σεπτεμβρίου 2026, λίγες ημέρες μετά τη γνωστοποίηση των ενεργειών ιδιωτών που διοχέτευαν βιομηχανικά απόβλητα στον Κηφισό, ο κ. Δευτεραίος απέστειλε επιστολή στη Γενική Διεύθυνση Αναπτυξιακού Προγραμματισμού Έργων και Υποδομών, και ειδικότερα στη Διεύθυνση Τεχνικών Έργων, της Περιφέρειας Αττικής. Στην επιστολή επικαλούνταν τόσο τα πρόσφατα περιστατικά ρύπανσης όσο και παλαιότερα δημοσιεύματα σχετικά με ζητήματα στατικότητας και βλαβών στον Κηφισό και σε άλλα υπογειοποιημένα ρέματα του λεκανοπεδίου.
Όπως σημείωνε, από την έναρξη λειτουργίας του γραφείου το 2018, τα περισσότερα έργα επιθεώρησης και αποτύπωσης που έχουν εκτελεστεί αφορούν τις κοίτες του Ιλισού, του Κηφισού, του Ποδονίφτη, του Κυκλοβόρου και άλλων ρεμάτων. Η βασική επισήμανση της επιστολής αφορούσε την ύπαρξη πολλών σημείων εισροής ακαθάρτων και τις συνέπειές τους για το περιβάλλον.
Κηφισός αποξήλωση της κοιτόστρωσης, μόλυνση υπόγειου. υδροφόρου ορίζοντα
«Από την εμπειρία μας σε αυτοψίες μέσα στις κοίτες, τουλάχιστον την τελευταία δεκαετία, γνωρίζουμε ότι υπάρχουν πολυάριθμα σημεία παροχής ακαθάρτων, νόμιμα ή παράνομα, τα οποία επιβαρύνουν έμμεσα ή άμεσα το περιβάλλον», ανέφερε. Σύμφωνα με την περιγραφή του, όταν η βροχόπτωση υπερβαίνει τη δυνατότητα των υπερχειλιστών που καθημερινά εκτρέπουν τα παντορροϊκά φορτία προς το δίκτυο ακαθάρτων, τα φορτία αυτά καταλήγουν απευθείας στον Φαληρικό όρμο, μέσω των κοιτών του Ιλισού και του Κηφισού.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στην παροχή του Κυκλοβόρου μέσω του ρέματος Προφήτη Δανιήλ, την οποία περιγράφει ως τη μεγαλύτερη παροχή ακαθάρτων προς τον Κηφισό σε συνθήκες βροχής που υπερβαίνουν τους υφιστάμενους υπερχειλιστές. Στη συγκεκριμένη διαδρομή, όπως αναφέρει, καταλήγουν και ακάθαρτα του Κεντρικού Αποχετευτικού Αγωγού, καθώς δεν υπάρχει υπερχειλιστής στη διασταύρωσή τους.
Με την επιστολή του έθετε το γραφείο του στη διάθεση της Περιφέρειας για την παροχή τακτικών ή έκτακτων υπηρεσιών ανίχνευσης και καταγραφής μόνιμης ή περιστασιακής ρύπανσης στον Κηφισό, στον Ιλισό και σε άλλες κοίτες. Σκοπός, όπως υπογράμμιζε, είναι να καταστεί δυνατός ο σχεδιασμός ενεργειών για την εξάλειψη της ρύπανσης και την ευρύτερη προστασία του περιβάλλοντος.
Κυκλοβόρος, λύματα μεταξύ Πατησίων και Γ΄ Σεπτεμβρίου
Οι αυτοψίες στον αγωγό της οδού Μύλων και στο δίκτυο του Κυκλοβόρου
Η τελευταία αυτοψία του στα συγκεκριμένα επίμαχα σημεία πραγματοποιήθηκε το 2024. Στο πλαίσιο εκείνης της εργασίας αποτυπώθηκε και η υφιστάμενη κατάσταση μεγάλου ωοειδούς αγωγού στην οδό Μύλων, από τη Λένορμαν έως τη συμβολή με τον Κυκλοβόρο. Ο αγωγός, σύμφωνα με τον κ. Δευτεραίο, μεταφέρει λύματα τα οποία ρέουν καθημερινά προς την ανοικτή κοίτη του ρέματος Προφήτη Δανιήλ.
Ωοειδής αγωγός οδού Μύλων με καθημερινή παροχή ακαθάρτων προς το ρέμα Προφήτη Δανιήλ
Η διερεύνηση του συγκεκριμένου δικτύου είχε τεθεί ως ενδεχόμενο ήδη από το 2021. Όπως αναφέρει, υπήρχαν τότε προτάσεις από την ΕΥΔΑΠ για αποτύπωση και καταγραφή της υφιστάμενης κατάστασης στη διασταύρωση Κυκλοβόρου–Κεντρικού Αποχετευτικού Αγωγού, την οποία χαρακτηρίζει ατελή, καθώς και στο υπόλοιπο δίκτυο Κυκλοβόρου–Προφήτη Δανιήλ που καταλήγει στον Κηφισό.
«Ήδη από το 2021 υπήρχαν προτάσεις από την ΕΥΔΑΠ να πραγματοποιήσουμε αποτύπωση και καταγραφή της υφιστάμενης κατάστασης στην ατελή διασταύρωση Κυκλοβόρου–Κεντρικού Αποχετευτικού Αγωγού, αλλά και στο υπόλοιπο δίκτυο Κυκλοβόρου–Προφήτη Δανιήλ, που καταλήγει στον Κηφισό, έργο που τελικά δεν προχώρησε», επισημαίνει.
Ρέμα Προφήτη Δανιήλ. Υπερχειλιστής (εκτροπή) Κυκλοβόρου
Η επιθεώρηση οκτώ χιλιομέτρων της υπόγειας κοίτης
Το 2023 η Περιφέρεια Αττικής ανέθεσε επισήμως στον κ. Δευτεραίο την επιθεώρηση της καλυμμένης κοίτης του Κηφισού κάτω από τη λεωφόρο Κηφισού, από τη συμβολή του Ποδονίφτη στη Νέα Χαλκηδόνα έως το πέρας της, στην περιοχή του Ρέντη, στο ύψος της Αγίας Άννης και της οδού Πειραιώς.
Το αντικείμενο της εργασίας ήταν η καταγραφή και επισήμανση θέσεων δομικών προβλημάτων, καθώς και η εκτίμηση και αξιολόγηση της υφιστάμενης κατάστασης ως προς τη δομή και τη στατικότητα των πλευρικών τοιχίων της κοίτης, σε σχέση με το υπερκείμενο οδόστρωμα. Η ανάθεση περιλάμβανε φωτογραφική και κινηματογραφική τεκμηρίωση. Η επιθεώρηση της υπόγειας διαδρομής πραγματοποιήθηκε τμηματικά, λόγω των εμποδίων που παρουσίαζε η κοίτη.
«Η υπόγεια διάσχιση του Κηφισού, μήκους οκτώ χιλιομέτρων, έγινε τμηματικά, από διαφορετικά σημεία πρόσβασης, λόγω μεγάλων νεροφαγωμάτων —οι περίφημες λίμνες— που δεν επιτρέπουν την προσπέλαση όλης της διαδρομής. Αυτά που βρήκαμε και σημειώσαμε παραδόθηκαν στην αναθέτουσα αρχή. Ολοκληρώσαμε αρχές του 2024», αναφέρει.
Ο κ. Δευτεραίος περιγράφει αναλυτικά τις εργασίες που εκτελέστηκαν στο πλαίσιο της επίσημης ανάθεσης. Σε αυτές περιλαμβάνονταν η ενδεικτική καταγραφή των εσωτερικών διαστάσεων των διατομών στο εξεταζόμενο τμήμα του κεντρικού άξονα του αγωγού και η περιγραφή της υφιστάμενης κατάστασης του σκυροδέματος, με φωτογραφική τεκμηρίωση.
Παράλληλα, η εργασία περιλάμβανε την επισήμανση θέσεων σημαντικών δομικών και άλλων προβλημάτων. Μεταξύ αυτών αναφέρει φθορές στην κοιτόστρωση, δηλαδή νεροφαγώματα, με συνέπεια την αποδυνάμωση της θεμελίωσης των φερόντων δομικών στοιχείων, φθορές στις πλευρικές επιφάνειες, ορατές υποχωρήσεις βάσης ή οροφής, καθώς και θραύσεις ή αστοχίες στοιχείων οπλισμένου σκυροδέματος.
Στην περιγραφή του συμπεριλαμβάνει ακόμη επιφανειακές βλάβες από ενανθράκωση του σκυροδέματος λόγω υγρασίας, με οξείδωση και αποφλοίωση της επικάλυψης του κύριου και του δευτερεύοντος οπλισμού. Η αναφορά αυτή αφορά τις εργασίες επιθεώρησης και καταγραφής που εκτελέστηκαν. Τα αναλυτικά αποτελέσματα της επίσημης αυτοψίας, όπως διευκρινίζει ο ίδιος, παραδόθηκαν στην Περιφέρεια Αττικής.
Τον Αύγουστο του 2024 ακολούθησε, σύμφωνα με την περιγραφή του, καθαρισμός μόνο στην έξοδο της υπόγειας κοίτης, με μηχανήματα της Περιφέρειας. Απομακρύνθηκαν ογκώδη σκουπίδια και χαλάσματα που είχαν συσσωρευθεί στο σημείο, μεταξύ των οποίων υλικά από αποξηλώσεις της τσιμεντένιας κοιτόστρωσης. Ο κ. Δευτεραίος συνδέει την αποξήλωση της κοιτόστρωσης με τη δημιουργία των αποκαλούμενων «λιμνών», στις οποίες, όπως σημειώνει, ζουν ψάρια.
Ιδιαίτερη αναφορά κάνει στις εισροές στο ύψος της λεωφόρου Αθηνών, με παροχή από την περιοχή του Περιστερίου. Σύμφωνα με τον ίδιο, σημαντικές εισροές λυμάτων στον υπόγειο Κηφισό μολύνουν τον υπόγειο υδροφόρο ορίζοντα στα τμήματα όπου έχει αποξηλωθεί η τσιμεντένια κοιτόστρωση.
Κυκλοβόρος κάτω από τη λεωφόρο Αθηνών (λύματα και κίνδυνος αστοχίας στα δοκάρια οροφής)
Σημαντικό μέρος της παρέμβασής του αφορά το γεγονός ότι η επίσημη ανάθεση δεν προέβλεπε την καταγραφή μόνιμων ή περιστασιακών εισροών λυμάτων. «Αξίζει να σημειωθεί ότι στην ανάθεση του έργου επισήμως δεν σημειωνόταν πουθενά η καταγραφή μόνιμων ή περιστασιακών εισροών λυμάτων, που γνωρίζαμε ότι υπάρχουν», τονίζει. Όπως αναφέρει, πρότεινε με προσωπική του πρωτοβουλία να σημειωθούν ορισμένα σημεία, εντάσσοντάς τα στο αντικείμενο της εργασίας με βάση την πιθανή επίδρασή τους στα δομικά στοιχεία.
«Με προσωπική μου πρωτοβουλία πρότεινα να σημειωθούν μερικά σημεία, που έπρεπε να τα “αιτιολογήσω” στα παραδοτέα ως “επικίνδυνα για χημική φθορά των δομικών στοιχείων”, ώστε να μην τεθεί τότε εμφανώς, επίσημα, το περιβαλλοντικό ζήτημα ρύπανσης των υδάτων», υποστηρίζει.
Η επισήμανση αυτή συνδέεται άμεσα με τη σημερινή πρότασή του: η διερεύνηση της ρύπανσης να αποτελέσει αυτοτελές αντικείμενο επίσημης καταγραφής και να μην περιορίζεται στην εξέταση των επιπτώσεων που μπορεί να έχουν τα λύματα στις τεχνικές κατασκευές.
Η περίπτωση του Ιλισού και η καθίζηση στον Ταύρο
Ο κ. Δευτεραίος αναφέρεται και σε προγενέστερη εργασία, το 2018, για την καταγραφή αντίστοιχων δομικών προβλημάτων στο υπόγειο δίκτυο του Ιλισού. Αφορμή ήταν η καθίζηση στο πάρκινγκ του σταθμού ΗΣΑΠ Ταύρου. Σύμφωνα με τον ίδιο, ούτε σε εκείνη την ανάθεση ζητήθηκε η καταγραφή των εισροών ακαθάρτων. «Και πάλι δεν ζητήθηκαν οι εισροές ακαθάρτων στο δίκτυο, που επίσημα “εξυπηρετεί την απορροή ομβρίων και αστικών λυμάτων”, παρόλο που είναι ρέμα», επισημαίνει.
Όπως μεταφέρει, βάσει της ενημέρωσης που διαθέτει, πρόσφατα υπογράφηκε σύμβαση για την αποκατάσταση της ζημιάς και το έργο πρόκειται να προχωρήσει οκτώ χρόνια μετά την καθίζηση, με στόχο την εξάλειψη της ανοιχτής τάφρου που έχει σχηματιστεί.
Στην τάφρο, σύμφωνα με την περιγραφή του, συγκεντρώνονται κατά καιρούς στάσιμα νερά που περιέχουν ακάθαρτα, αναδίδοντας οσμές προς τα γειτονικά σπίτια. Ο ίδιος επισημαίνει παράλληλα ότι η κατάσταση αυτή εκθέτει τα σπίτια σε μεγαλύτερο κίνδυνο σε περίπτωση πλημμυρικών περιστατικών. Η αναφορά στον Ιλισό διευρύνει το αντικείμενο της παρέμβασής του: το αίτημα για επίσημη αποτύπωση των εισροών ακαθάρτων δεν αφορά μόνο τον Κηφισό, αλλά και άλλα υπόγεια δίκτυα του λεκανοπεδίου.
Υπερχειλιστής (εκτροπή) Ιλισού (Καλλιρρόης προς Χαμοστέρνας)
Ο ρόλος των υπερχειλιστών και η διοχέτευση των λυμάτων στη θάλασσα
Ο κ. Δευτεραίος περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο τα λύματα εκτρέπονται προς το δίκτυο ακαθάρτων και τις συνθήκες υπό τις οποίες μπορούν να συνεχίσουν την πορεία τους προς τη θάλασσα. Όπως εξηγεί, τόσο στον Ιλισό όσο και στον κλάδο του Προφήτη Δανιήλ, που καταλήγει στον Κηφισό, όταν δεν υπάρχει βροχή τα λύματα εκτρέπονται καθημερινά προς το δίκτυο ακαθάρτων με χαμηλούς τοίχους, τους υπερχειλιστές, ενδεικτικού ύψους 50 εκατοστών.
Όταν όμως η στάθμη μέσα στην κοίτη υπερβεί το ύψος των τοίχων, τα λύματα διοχετεύονται μαζί με τα νερά της βροχής προς τη θάλασσα. «Όταν βρέξει και η στάθμη μέσα στην εκάστοτε κοίτη ξεπεράσει το χαμηλό ύψος των τοίχων αυτών, τα λύματα μαζί με τα νερά της βροχής διοχετεύονται στη θάλασσα», αναφέρει.
Στην περίπτωση του Κηφισού διακρίνει τις παροχές που φτάνουν μέσω Κυκλοβόρου–Προφήτη Δανιήλ τις πολύ βροχερές ημέρες από άλλες εισροές, οι οποίες, σύμφωνα με τον ίδιο, καταλήγουν καθημερινά στην κοίτη από κλάδους των δυτικών προαστίων. Η διάκριση αυτή αποτυπώνει δύο διαφορετικές πτυχές του προβλήματος που περιγράφει: την επιβάρυνση υπό συνθήκες αυξημένης βροχόπτωσης και τις εισροές που δεν εξαρτώνται από την εκδήλωση βροχής.
Διασταύρωση Κυκλοβόρου-Κεντρικού Αποχετευτικού Αγωγού (λύματα-ανάμιξη παροχών)
Η πρόταση για επίσημη καταγραφή και επικαιροποιημένη αποτύπωση
Η πρόταση του κ. Δευτεραίου είναι η άμεση καταγραφή των εισροών ακαθάρτων στον υπογειοποιημένο Κηφισό και στους κλάδους του, καθώς και στο υπόγειο δίκτυο του Ιλισού. Παράλληλα, ζητά νέες απεικονίσεις της υφιστάμενης κατάστασης στα σημεία από τα οποία αστικά λύματα μπορούν να διαφεύγουν προς τον Φαληρικό όρμο.
«Αυτό που επείγει να γίνει σήμερα είναι η άμεση επίσημη καταγραφή των εισροών ακαθάρτων στον υπογειοποιημένο Κηφισό και τους κλάδους του, και στο υπόγειο δίκτυο του Ιλισού, καθώς και σημερινές απεικονίσεις της υφιστάμενης κατάστασης στα σημεία όπου τα αστικά λύματα μπορεί να διαφεύγουν προς τον Φαληρικό όρμο», υπογραμμίζει.
Για τον Κηφισό, προτείνει να καταγραφούν τόσο τα λύματα που φτάνουν μέσω Κυκλοβόρου–Προφήτη Δανιήλ τις πολύ βροχερές ημέρες όσο και άλλες παροχές από κλάδους των δυτικών προαστίων. Αναφέρει ενδεικτικά το Περιστέρι και τη Νίκαια, από όπου, σύμφωνα με την περιγραφή του, ακάθαρτα αποχετεύονται καθημερινά στην κοίτη.
Για τον Ιλισό, ζητά να αποτυπωθούν οι παροχές που μεταφέρονται σε όλο το μήκος του υπόγειου δικτύου και εκτρέπονται στην περιοχή της οδού Χαμοστέρνας, λίγο πριν από την τάφρο στο πάρκινγκ του Ταύρου. Στόχος της καταγραφής, όπως τονίζει, είναι να διαμορφωθεί τεκμηριωμένη εικόνα των σημείων εισροής και των διαδρομών των λυμάτων, ώστε οι αρμόδιες αρχές να μπορέσουν να σχεδιάσουν τις απαιτούμενες ενέργειες.
«Είμαστε στη διάθεση των αρχών», καταλήγει, επαναλαμβάνοντας την πρόθεσή του να συνδράμει στην ανίχνευση και καταγραφή μόνιμης ή περιστασιακής ρύπανσης, «με απώτερο σκοπό την εξάλειψη της ρύπανσης και την ευρύτερη προστασία του περιβάλλοντος».
