Σήμερα Πέμπτη 12/3/2015, αντιπροσωπεία της ΠΡΩΣΥΝΑΤ έγινε δεκτή από τον αν. υπουργό ΠΑΠΕ κ. Γ. Τσιρώνη. Αντικείμενο της συνάντησης ήταν μια εφ’ όλης της ύλης ανταλλαγή απόψεων για τα φλέγοντα ζητήματα της διαχείρισης των αποβλήτων.
Οι εκπρόσωποι της ΠΡΩΣΥΝΑΤ μετέφεραν στον κ. υπουργό την εκτίμησή της ότι η διαχείριση των απορριμμάτων στη χώρα μας χαρακτηρίζεται από πληθώρα χρόνιων προβλημάτων, στα οποία συμπεριλαμβάνονται: παραλείψεις και παραβατικές συμπεριφορές, αναχρονιστικές «μέθοδοι» διαχείρισης, προβληματικοί φιλοεργολαβικοί σχεδιασμοί και απίστευτες καθυστερήσεις στην υλοποίηση κρίσιμων παρεμβάσεων. Εξ αιτίας αυτών των προβλημάτων, η όλη κατάσταση βρίσκεται σε οριακό σημείο, με ορατό τον κίνδυνο να βρεθούμε, πολύ σύντομα, αντιμέτωποι με φαινόμενα οξείας κρίσης του συστήματος.
Στη βάση αυτών των δεδομένων, η ΠΡΩΣΥΝΑΤ κατάρτισε και παρέδωσε ατζέντα των, κατά τη γνώμη της, πιο άμεσων και πιο κρίσιμων παρεμβάσεων, που επιβάλλεται να γίνουν στον τομέα της διαχείρισης των αποβλήτων. Οι παρεμβάσεις έχουν κωδικοποιηθεί σε τρεις (3) βασικές ενότητες, που αναφέρονται:
- Στην αντιμετώπιση της ανεξέλεγκτης διάθεσης αποβλήτων, στην παύση λειτουργίας των ΧΑΔΑ και στην αποκατάστασή τους
- Στην ανάσχεση του συγκεντρωτικού – φιλοεργολαβικού σχεδιασμού
- Στην υλοποίηση ενός νέου σχεδιασμού ήπιας διαχείρισης, με τη λογική της αποκέντρωσης και έμφαση στην προδιαλογή των υλικών και στην ανάκτηση.
Η τρίτη ενότητα περιλαμβάνει συγκεκριμένες προτάσεις για τον εθνικό σχεδιασμό, την αναθεώρηση των περιφερειακών σχεδιασμών, τη χρηματοδότηση των σχεδίων, το συντονισμό των δράσεων, την ανακύκλωση και τη ριζική αναθεώρηση του καθεστώτος των εναλλακτικών συστημάτων διαχείρισης, καθώς και προτάσεις για άμεσες νομοθετικές πρωτοβουλίες.
Ο κ. Τσιρώνης άκουσε με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τις προτάσεις που κατατέθηκαν και προϊδέασε για μια νέα συνάντηση εργασίας, στην οποία θα συζητηθούν πολύ πιο εξειδικευμένα τα ζητήματα.
Η ΠΡΩΣΥΝΑΤ θα δώσει συνέχεια στην πρωτοβουλία της, έχοντας ζητήσει συναντήσεις με τον υπουργό εσωτερικών κ. Ν. Βούτση και με την περιφερειάρχη Αττικής κ. Δούρου, για τα ζητήματα που αφορούν στις δικές τους αρμοδιότητες.
Ατζέντα προτεραιοτήτων και άμεσων παρεμβάσεων στη διαχείριση των αποβλήτων
Η διαχείριση των απορριμμάτων στη χώρα μας χαρακτηρίζεται από πληθώρα χρόνιων προβλημάτων, στα οποία συμπεριλαμβάνονται: παραλείψεις και παραβατικές συμπεριφορές, αναχρονιστικές «μέθοδοι» διαχείρισης, προβληματικοί φιλοεργολαβικοί σχεδιασμοί και απίστευτες καθυστερήσεις στην υλοποίηση κρίσιμων παρεμβάσεων. Εξ αιτίας αυτών των προβλημάτων, η όλη κατάσταση βρίσκεται σε οριακό σημείο, με ορατό τον κίνδυνο να βρεθούμε, πολύ σύντομα, αντιμέτωποι με φαινόμενα οξείας κρίσης του συστήματος. Με αυτά τα δεδομένα, θεωρήσαμε αναγκαίο να καταρτίσουμε την ατζέντα των, κατά τη γνώμη μας, πιο άμεσων και πιο κρίσιμων παρεμβάσεων στον τομέα της διαχείρισης των αποβλήτων, κωδικοποιημένων σε τρεις (3) βασικές ενότητες.
Α. Παύση λειτουργίας ΧΑΔΑ – αποκατάσταση
Με τις αποφάσεις που λαμβάνονται για την αντιμετώπιση έκτακτων καταστάσεων (άρθρο 57, παρ. 5 του ν. 4042/2012, όπως τροποποιήθηκε με το άρθρο 84, παρ. 7 του ν. 4316/2014) πρέπει:
- να μην παρακάμπτονταιοι ισχύουσες δεσμεύσεις για την περιβαλλοντικά ασφαλή διαχείριση των αστικών στερεών αποβλήτων, ώστε να μην αναπαραχθεί το φαινόμενο της ανεξέλεγκτης διάθεσης.
- να τεκμηριώνεται ότι τα μέτρα έκτακτης διαχείρισης αποτελούν μέρος ενός σχεδίου μεταβατικής διαχείρισης, συμβατού με τις προβλέψεις των εθνικών σχεδίων διαχείρισης και των υπό αναθεώρηση ΠΕΣΔΑ.
Οι παραπάνω αποφάσεις να λαμβάνονται από τις εμπλεκόμενες περιφέρειες, δήμους και περιφερειακούς φορείς διαχείρισης και όχι από τους ΓΓ των αποκεντρωμένων διοικήσεων.
Η όποια χρηματοδότηση δράσεων για την αντιμετώπιση έκτακτων καταστάσεων, θα μπορεί να γίνεται με τον όρο ότι τηρούνται οι παραπάνω προϋποθέσεις, με σκοπό να ενθαρρυνθεί η κατασκευή υποδομών ήπιας διαχείρισης (ανακύκλωσης, κομποστοποίησης), που θα αποτελέσουν μέρος της μόνιμης λύσης και όχι επιλογές προσωρινού χαρακτήρα (π.χ. δεματοποίηση), μέσω εργολαβιών, αμφίβολης αποτελεσματικότητας.
Β. Ανάσχεση του συγκεντρωτικού – φιλοεργολαβικού σχεδιασμού
- Ακύρωση όλων των διαγωνισμών ΣΔΙΤ, που βρίσκονται σε εξέλιξη ή σε φάση προετοιμασίας της προκήρυξής τους.
- Επανακαθορισμός και επανασχεδιασμός των αναγκαίων έργων και υποδομών, στη βάση των νέων εθνικών σχεδιασμών και των υπό αναθεώρηση περιφερειακών σχεδιασμών.
Αιτιολόγηση:
Βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη, ένα συγκεντρωτικό – φιλοεργολαβικό μοντέλο διαχείρισης, που αποτελούσε κεντρική πολιτική επιδίωξη των προηγούμενων κυβερνήσεων, της τροϊκανής επιτροπείας και, φυσικά, των οικονομικών ομίλων που εμπλέκονται στα έργα διαχείρισης των αποβλήτων. Το συντονιστικό ρόλο είχε η γενική γραμματεία συντονισμού διαχείρισης αποβλήτων και η ειδική γραμματεία ΣΔΙΤ. Περιφέρειες, δήμοι και φορείς διαχείρισης είχαν επωμιστεί, απλά, το ρόλο της υλοποίησης των όποιων επιλογών. Το εργαλείο υλοποίησης του παραπάνω σχεδιασμού είναι οι πανομοιότυποι διαγωνισμοί ΣΔΙΤ, με τη μέθοδο του ανταγωνιστικού διαλόγου, για την κατασκευή κεντρικών, υπερδιαστασιολογημένων εργοστασίων επεξεργασίας σύμμεικτων απορριμμάτων, προσανατολισμένων στην ενεργειακή αξιοποίηση – καύση των προϊόντων της επεξεργασίας. Πρόκειται για επιλογή υψηλού κόστους, με την οποία εκχωρείται η διαχείριση στο ιδιωτικό κεφάλαιο. Και κάτι παραπάνω: με τη διαδικασία του ανταγωνιστικού διαλόγου εκχωρείται και ο σχεδιασμός της διαχείρισης στους εργολάβους. Προφανώς, προς την κατεύθυνση εκείνου του μοντέλου διαχείρισης, που εξυπηρετεί τη δική τους κερδοφορία. Με δεδομένο ότι οι επιλογές που θα γίνονται αυτήν την περίοδο θα καθορίσουν τη διαχείριση των αποβλήτων για τις επόμενες 2-3 δεκαετίες, είναι αναγκαίο οι παραπάνω επιλογές να ακυρωθούν άμεσα.
Γ. Υλοποίηση ενός νέου σχεδιασμού
- Εθνικοί σχεδιασμοί
Επείγουσα προτεραιότητα έχει η οριστικοποίηση και επικύρωση του εθνικού σχεδιασμού διαχείρισης αποβλήτων (ΕΣΔΑ) και του εθνικού στρατηγικού σχεδίου πρόληψης δημιουργίας αποβλήτων (ΕΣΣΠΔΑ). Η ΠΡΩΣΥΝΑΤ έχει καταθέσει τις βασικές της παρατηρήσεις, τις οποίες και επισυνάπτουμε. Καθώς βρισκόμαστε στη φάση τελικής διαμόρφωσης των σχεδίων, θέλουμε να επισημάνουμε και πάλι κάποιες από αυτές:
- Χάνεται η ουσία της ιεράρχησης στη διαχείριση των αποβλήτων, καθώς παρακάμπτεται η αναγκαία προϋπόθεση της εξάντλησης των δυνατοτήτων κάθε σταδίου, προτού μεταβούμε στο επόμενο.
- Οι στόχοι της ανακύκλωσης και της ανάκτησης υποβιβάζονται, με την επιλογή ο υπολογισμός των αποτελεσμάτων τους να μη γίνεται με βάση τις ποσότητες του συνόλου των παραγόμενων αποβλήτων, αλλά με βάση τις ποσότητες των ανακτήσιμων υλικών.
- Εξ αιτίας των παραπάνω, θεωρoύνται αποδεκτά μεγάλα μεγέθη μη προδιαλεγμένων αποβλήτων, που για ωραιοποίηση παρουσιάζονται σαν εκτρεπόμενα βιοαποδομήσιμα και ευνοείται η ενεργειακή αξιοποίηση – καύση.
- Οι στόχοι της προδιαλογής – χωριστής συλλογής βιοαποβλήτων και ανακυκλώσιμων υλικών παραμένουν στα ελάχιστα αποδεκτά επίπεδα, ενώ θα μπορούσαν και θα έπρεπε να είναι εξαιρετικά φιλόδοξοι (οι προτεινόμενοι στόχοι για το 2020, για παράδειγμα, είναι 30% και 70%, αντίστοιχα).
- Πρέπει να υπάρχει ένα ανώτατο όριο (της τάξης του 30%) για τις ποσότητες των ΑΣΑ, που θα επιτρέπεται να οδηγούνται σε μονάδες επεξεργασίας, σε σύμμεικτη μορφή.
- Έχει παραπεμφθεί στο μέλλον, μετά από εκπόνηση μελέτης σκοπιμότητας, η δημιουργία κεντρικού συντονιστικού φορέα για τη διαχείριση των αποβλήτων, με καθαρά δημόσιο χαρακτήρα, που θα μπορούσε να ενσωματώσει και τον ΕΟΑΝ, ώστε να παίξει τον επιτελικό ρόλο που χρειάζεται. Θυμίζουμε ότι στις αρχικές προτάσεις των μελετητών περιλαμβάνονταν η δημιουργία Ελληνικού Οργανισμού Διαχείρισης Αποβλήτων (ΕΟΔΑ), με προβληματική σύνθεση και χαρακτήρα, όμως. Σημειώνουμε, επίσης, ότι στο νέο οργανόγραμμα του ΥΠΑΠΕ η διαχείριση των αποβλήτων εξακολουθεί να είναι υποβαθμισμένη, στο πλαίσιο της Διεύθυνσης Βιοποικιλότητας, Εδάφους και Διαχείρισης Αποβλήτων.
- Υποδηλώνεται μια τάση υποβάθμισης των αρμοδιοτήτων των δήμων, σε σχέση με τα ισχύοντα, καθώς λόγος γίνεται για συλλογή, μεταφορά και εφαρμογή συστημάτων διαλογής στην πηγή. Μια αντίστοιχη απόπειρα είχε γίνει, μέσω του σχεδίου για το νέο ενιαίο κώδικα αυτοδιοίκησης.
- Οι υπό αναθεώρηση περιφερειακοί σχεδιασμοί οφείλουν να προβλέψουν την υποχρέωση κατάρτισης και εφαρμογής τοπικών σχεδίων αποκεντρωμένης διαχείρισης από την πρωτοβάθμια αυτοδιοίκηση.
- Περιφερειακοί σχεδιασμοί
Η καθυστέρηση στην ολοκλήρωση των εθνικών σχεδίων, μαζί με προφανείς πολιτικές σκοπιμότητες, έχει οδηγήσει σε τελμάτωση την αναγκαία αναθεώρηση των ΠΕΣΔΑ, στη λογική της αποκεντρωμένης διαχείρισης, με έμφαση στην προδιαλογή και στην ανάκτηση υλικών. Η ολοκλήρωσή τους συμπεριλαμβάνεται στις αιρεσιμότητες των χρηματοδοτήσεων από το νέο ΕΣΠΑ 2014-2020, οπότε το πρόβλημα γίνεται ακόμη μεγαλύτερο. Συνδέεται, επίσης, με το χαρακτήρα και το περιεχόμενο των δράσεων έκτακτης – μεταβατικής διαχείρισης, οι οποίες οφείλουν να συμβαδίζουν με τους ΠΕΣΔΑ.
Τα δύο κεντρικά ζητήματα που τίθενται, ως προς τους ΠΕΣΔΑ, είναι:
- η έγκαιρη ολοκλήρωσή τους και
- η διασφάλιση ότι το περιεχόμενό τους θα είναι συμβατό με μια νέα, ενιαία αντίληψη ήπιας διαχείρισης και με τους νέους εθνικούς σχεδιασμούς, που ελπίζουμε να πάρουν υπόψη τις βασικές ενστάσεις.
Στο σημείο αυτό, θα ήταν χρήσιμο, να εκφραστεί η σαφής πολιτική βούληση του ΥΠΑΠΕ και να ενεργοποιηθεί και η Γενική Γραμματεία διαχείρισης αποβλήτων του ΥΠΕΚΑ.
3. Χρηματοδότηση των σχεδίων
Με τη λογική της συγκεντρωτικής διαχείρισης, το μεγαλύτερο μέρος των διαθέσιμων κονδυλίων για τη διαχείριση των απορριμμάτων στο νέο ΕΣΠΑ, έχει ενσωματωθεί στο εθνικό επιχειρησιακό πρόγραμμα για τις υποδομές, τις μεταφορές και το περιβάλλον. Τα κονδύλια των περιφερειακών επιχειρησιακών προγραμμάτων είναι, συγκριτικά, ελάχιστα.
Ένα ιδιαίτερο πρόβλημα είναι το ποια θα είναι η εποπτεύουσα αρχή της υπηρεσίας διαχείρισης του εθνικού επιχειρησιακού προγράμματος για τις υποδομές, τις μεταφορές και το περιβάλλον. Κατά συνέπεια, χρειάζεται:
- Μεταφορά πόρων για την υποστήριξη αποκεντρωμένων δράσεων ήπιας διαχείρισης. Σε πρώτη φάση αυτών που δεν υφίστανται τους περιορισμούς της αιρεσιμότητας, ώστε να αρχίσουν να προκηρύσσονται συγκεκριμένες δράσεις.
- Η χρηματοδότηση των σχεδίων και των έργων διαχείρισης απορριμμάτων να αντιμετωπιστεί ενιαία, τόσο μέσω του ΕΣΠΑ (εθνικό πρόγραμμα & ΠΕΠ), όσο και μέσω των άλλων πηγών χρηματοδότησης. Όπως, για παράδειγμα, το τέλος ανακύκλωσης για το μέρος των σχεδίων που αφορά στη διαλογή στην πηγή ή το Πράσινο Ταμείο για το μέρος που αφορά στην αγορά χώρων.
- Η λειτουργία των σχεδίων να χρηματοδοτείται, εκτός από τα ανταποδοτικά τέλη, από τα δυνητικά έσοδα της διαχείρισης και από το τέλος ανακύκλωσης. Για τη διασφάλιση της διαφάνειας και της απόδοσης του τέλους ανακύκλωσης στους δήμους, θεωρούμε αναγκαίο να αναθεωρηθεί ο τρόπος είσπραξης και κατανομής του από την Ε.Ε.Α.Α. και να περάσει στον έλεγχο ενός δημόσιου φορέα, ενδεχομένως του ΕΟΑΝ.
Η χρηματοδότηση μπορεί να αποτελέσει βασικό κίνητρο για την καθολική εφαρμογή και την αποτελεσματική προώθηση ενός εναλλακτικού μοντέλου διαχείρισης, στο βαθμό που:
Θα εξασφαλίζεται η επιλεξιμότητα όλων των δαπανών που απαιτούνται για την υλοποίηση των τοπικών σχεδίων.
Η κατάθεση συνολικού τοπικού σχεδίου διαχείρισης, θα αποτελεί προϋπόθεση για τη χρηματοδότηση οποιουδήποτε έργου ή ενέργειας διαχείρισης απορριμμάτων. Για λόγους ορθολογικής κατανομής και επάρκειας των πόρων, θα πρέπει να εφαρμοστούν κριτήρια αναλογικότητας, όπως ο εξυπηρετούμενος πληθυσμός, η τυχόν ύπαρξη μεγάλων παραγωγών αποβλήτων (νοσοκομεία, στρατόπεδα κλπ), η πυκνότητα κατοίκησης, η διασπορά των οικισμών κλπ..
2. Συντονισμός
Η εμπλοκή και άλλων υπουργείων (ΥΠΕΣ, ΥΠΑΝ), πέραν του ΥΠΑΠΕ, δημιουργεί την ανάγκη ενός ουσιαστικού συντονισμού στον τομέα της διαχείρισης των απορριμμάτων, που, πιθανότατα, δεν θα μπορούσε να λύσει η ύπαρξη του εθνικού φορέα διαχείρισης. Από αυτήν την άποψη, ίσως, είναι αναγκαία η διατήρηση της γενικής γραμματείας συντονισμού διαχείρισης αποβλήτων. Με την προϋπόθεση ότι θα λειτουργεί σαν φορέας ουσιαστικής υποστήριξης ενός άλλου μοντέλου διαχείρισης και όχι σαν φορέας προώθησης των έργων ΣΔΙΤ.
3. Ανακύκλωση – εναλλακτικά συστήματα διαχείρισης
Ζήτημα άμεσης προτεραιότητας είναι η ριζική αναθεώρηση του χαρακτήρα και του ρόλου του ΕΟΑΝ και των συστημάτων εναλλακτικής διαχείρισης. Σε μια τέτοια κατεύθυνση βασική προτεραιότητα είναι η υποβοήθηση των δήμων να αναπτύξουν δημοτικά συστήματα ανακύκλωσης – ανάκτησης.
4. Άμεσες νομοθετικές πρωτοβουλίες
• Θέσπιση της υποχρέωσης εκπόνησης τοπικών σχεδίων διαχείρισης από τους δήμους (επισυνάπτουμε σχέδιο οδηγού εκπόνησης τοπικού σχεδίου διαχείρισης). Κατ’ αντιστοιχία των περιφερειακών σχεδιασμών, θα πρέπει να καταρτιστεί, από το ΥΠΑΠΕ, οδηγός κατάρτισης των τοπικών σχεδίων διαχείρισης, που θα περιγράφει τις βασικές προδιαγραφές και απαιτήσεις και θα έχει την αναγκαία νομική ισχύ.
- Διασφάλιση της δυνατότητας των δήμων να διακινούν τα ανακτώμενα υλικά
- Διασφάλιση της δυνατότητας προσλήψεων του αναγκαίου προσωπικού για την υλοποίηση του τοπικού σχεδίου σε κάθε δήμο, με δεδομένο ότι η λειτουργία των υπηρεσιών καθαριότητας είναι ανταποδοτική, μέσω των δημοτικών τελών και δεν επιβαρύνει τον κρατικό προϋπολογισμό.
- Ρυθμίσεις για τη δυνατότητα χωροθέτησης ήπιων υποδομών διαχείρισης, εντός του πολεοδομικού ιστού.
- Σύνδεση του τέλους απόρριψης στους χώρους τελικής διάθεσης με την κατά κεφαλή παραγωγή ΑΣΑ, ανά δήμο. Για παράδειγμα, με την εφαρμογή κλιμακωτής χρέωσης, για τις ποσότητες που υπερβαίνουν τους στόχους των ΠΕΣΔΑ.
- Επανεξέταση της καλλικρατικής πρόβλεψης για υποχρεωτική συγκρότηση περιφερειακών ΦοΔΣΑ. Μετατροπή όλων των ΦοΔΣΑ σε Ν.Π.Δ.Δ..
