«Η ναυμαχία της Λήμνου υπήρξε το μεγαλείτερον ναυτικόν γεγονός που εσημειώθη εις το Αιγαίον μετά τα απαράμιλλα τρόπαια της επαναστάσεως. Στερεώσασα δε οριστικώς την θαλασσίαν κυριαρχίαν της Ελλάδος, συνετέλεσαν ουσιωδέστατα, διά της απολύτου παρεμποδίσεως των στρατιωτικών μεταφορών του εχθρού εις την νικηφόρον έκβασιν του όλου βαλκανικού πολέμου».
«Ελεύθερον Βήμα», 6 Ιανουαρίου 1933
Τους πρώτους μήνες του πόλεμου και παρά την κατάληψη της Λήμνου και την έναρξη επιχειρήσεων απελευθέρωσης των νησιών του Αιγαίου, ο Οθωμανικός στόλος παρέμεινε προστατευμένος στα στενά των Δαρδανελίων, χωρίς να επιχειρήσει έξοδο στο Αιγαίο. Ωστόσο, η πρόκληση του Κουντουριώτη θα απαντηθεί από τους Τούρκους την 3 Δεκεμβρίου 1912 την 08.20, όταν εντοπίζεται ο Τουρκικός Στόλος εξερχόμενος από τα Στενά.
Ο Παύλος Κουντουριώτης. Πηγή φωτογραφίας Γενικό Επιτελείο Στρατού
Μόλις οι μονάδες επιτήρησης του ελληνικού Στόλου ενημέρωσαν για την έξοδο των Οθωμανικών μονάδων ο υποναύαρχος Κουντουριώτης, ο οποίος απέβλεπε σε μια αποφασιστική ναυμαχία, έσπευσε να συναντήσει τον αντίπαλο στόλο και εξέπεμψε το γνωστό πλέον, ιστορικό σήμα:
«Με την βοήθειαν του Θεού και τας ευχάς του Βασιλέως μας, πλέω μεθ’ ορμής ακαθέκτου και μεπεποίθησιν προς την νίκην εναντίον του εχθρού του γένους. Κουντουριώτης».
Οι Τούρκοι άνοιξαν πρώτοι πυρ από απόσταση 12.500 μ., ενώ ο ελληνικός περίμενε ανοίγοντας πυρ από απόσταση 12.000 μ. Τα τουρκικά θωρηκτά έβαλλαν κυρίως εναντίον του «Αβέρωφ» με ταχύ πυρ αλλά χωρίς επιτυχία, ωστόσο και το «Αβέρωφ» δεν έκανε ακριβείς βολές.
Στις 09:35 με την απόσταση των δύο στόλων στα 9.500 μ. ο ναύαρχος Κουντουριώτης αποδέσμευσε τον στόλο από τις κινήσεις της ναυαρχίδας και εκμεταλλευόμενος την μεγαλύτερη ταχύτητα του «Αβέρωφ» όρμησε με ταχύτητα 21 κόμβων, διαγράφοντας τόξο μπροστά από την γραμμή του τουρκικού στόλου με σκοπό να υπερφαλαγγίσει τα τουρκικά θωρηκτά και να τα βάλει μεταξύ των πυρών του Αβέρωφ και των υπολοίπων ελληνικών.
Το «Αβέρωφ» υπερφαλάγγισε τον εχθρό μόνο του και ανάμεσα σε πυκνά πυρά του Τουρκικού στόλου και των απέναντι φρουρίων – όλα έφτασε σε απόσταση 2.850 μ. από τον αντίπαλο.
Σχεδιάγραμμα της Ναυμαχίας της Λήμνου. Πηγή φωτογραφίας Γενικό Επιτελείο Στρατού
Οι Οθωμανοί όταν κατάλαβαν ότι ο ελιγμός θα εκτελούνταν με απόλυτη επιτυχία και διακινδύνευαν την πλήρη καταστροφή του Στόλου τους, έκαναν διαδοχική στροφή 160 μοιρών και μπήκαν ξανά στα Στενά, κάτω από την κάλυψη των επάκτιων πυροβόλων των φρουρίων Σεντούλμπαχιρ και Κουμκαλέ.
Ο «Γεώργιος Αβέρωφ» μόνος του ουσιαστικά συνεχίζει την καταδίωξη και φτάνει μέχρι αποστάσεως 2.850 μέτρων από τα τουρκικά πλοία παρότι τώρα βάλλεται και από τα πυροβολεία της ξηράς. Περί τις 10:25 ο Κουντουριώτης αποφασίζει να σταματήσει την καταδίωξη, η ναυμαχία διακόπτεται και τα τουρκικά πλοία εισέρχονται στα Δαρδανέλια.
Το τουρκικό ναυτικό, κλεισμένο στα Στενά των Δαρδανελίων, αδυνατούσε να συνδράμει στις τουρκικές χερσαίες επιχειρήσεις στη Μακεδονία αλλά και να μεταφέρει δεκάδες χιλιάδες τούρκων εφέδρων στο μακεδονικό μέτωπο. Το ελληνικό πολεμικό ναυτικό και ο Παύλος Κουντουριώτης είχαν συμβάλει καθοριστικά στον ελληνικό θρίαμβο του 1912 – 1913.
