Τα λείψανα ενός εφήβου που θάφτηκε κάτω από τα συντρίμμια ενός τεράστιου τσουνάμι πριν από περισσότερα από 3.500 χρόνια ενδέχεται να προσφέρουν ένα κρίσιμο κομμάτι γνώσης στο παζλ γύρω από μία από τις μεγαλύτερες φυσικές καταστροφές της αρχαιότητας. Ο 15 ή 16 ετών νεαρός, που βρέθηκε στο Τσεσμέ-Μπαγλαραρασί, στις δυτικές ακτές της σημερινής Τουρκίας, θεωρείται θύμα του τσουνάμι που προκάλεσε η κολοσσιαία έκρηξη του ηφαιστείου της Σαντορίνης και η χρονολόγηση των οστών του μπορεί ν’ αλλάξει όσα γνωρίζουμε για το πότε ακριβώς συνέβη η καταστροφή.
Όπως γράφουν οι Times, η ιστορία του αγοριού αρχίζει περίπου 225 χιλιόμετρα μακριά από τον τόπο όπου βρέθηκαν τα λείψανά του: στη Σαντορίνη, τη Θήρα της αρχαιότητας. Εκεί βρισκόταν το Ακρωτήρι, ένας σημαντικός ναυτικός και εμπορικός οικισμός, στενά συνδεδεμένος με τον μινωικό κόσμο της Κρήτης.
Στα μέσα της δεύτερης χιλιετίας π.Χ., το Ακρωτήρι διέθετε εντυπωσιακά προηγμένες για την εποχή υποδομές. Η καθηγήτρια Μπέβερλι Γκούντμαν, από το Πανεπιστήμιο της Χάιφα, αναφέρει στο ντοκιμαντέρ «Lost Treasures Of Ancient Greece: Pompeii’s Lost Twin» του National Geographic ότι στον οικισμό υπήρχαν τεχνολογικά επιτεύγματα και επίπεδο πολυπλοκότητας που δεν συναντώνται σε παλαιότερες περιόδους, από υδραυλικές εγκαταστάσεις μέχρι περίτεχνες τοιχογραφίες.
Η ακμή του Ακρωτηρίου έλαβε βίαιο τέλος, όταν σημειώθηκε η τεράστια έκρηξη του ηφαιστείου της Θήρας, μία από τις ισχυρότερες που έχουν καταγραφεί στην ανθρώπινη ιστορία. Σύμφωνα με τους Times, υπολογίζεται ότι ήταν περίπου 100 φορές ισχυρότερη από την έκρηξη του Βεζούβιου, που έθαψε την Πομπηία. Η Σαντορίνη καταστράφηκε και απέκτησε σε μεγάλο βαθμό τη σημερινή μορφή της, με τα νησιά να περιβάλλουν την πλημμυρισμένη καλντέρα. Το Ακρωτήρι χαρακτηρίστηκε αργότερα «Πομπηία του Αιγαίου», καθώς τα κτίριά του διατηρήθηκαν κάτω από παχύ στρώμα ηφαιστειακής τέφρας.
Υπήρχε όμως μία εντυπωσιακή διαφορά σε σχέση με την Πομπηία: στο Ακρωτήρι δεν είχαν βρεθεί ανθρώπινα λείψανα, που να συνδέονται άμεσα με την καταστροφή. Η επαφή τεράστιων ποσοτήτων ηφαιστειακού υλικού με τη θάλασσα προκάλεσε ισχυρά τσουνάμι που εξαπλώθηκαν στο Αιγαίο, πλήττοντας παράκτιες περιοχές σε μεγάλη απόσταση από τη Σαντορίνη. Ένα από τα μέρη που επλήγησαν ήταν το Τσεσμέ-Μπαγλαραρασί, στη δυτική ακτή της Μικράς Ασίας. Στην περιοχή έχει εντοπιστεί στρώμα ηφαιστειακής τέφρας που συνδέεται με την έκρηξη της Θήρας, καθώς και εκτεταμένα ίχνη από τα τσουνάμι που ακολούθησαν.
«Μετά την έκρηξη της Σαντορίνης και την άφιξη των τσουνάμι, η ζωή σταμάτησε για πάντα σε αυτή την τοποθεσία» αναφέρει ο καθηγητής Βασίφ Σάχογλου του Πανεπιστημίου της Άγκυρας, σημειώνοντας ότι το μεγάλο ζητούμενο για τους επιστήμονες παραμένει ο ακριβής προσδιορισμός της ημερομηνίας της έκρηξης.
Οι ανασκαφές της ομάδας του έφεραν στο φως τον σκελετό ενός αγοριού, ηλικίας περίπου 15 ή 16 ετών. Το σώμα βρέθηκε ανάσκελα, σε αντίθεση με τις σκόπιμες ταφές της εποχής, στις οποίες οι νεκροί τοποθετούνταν στο πλάι. Οι ερευνητές θεωρούν ότι ο έφηβος θάφτηκε στα συντρίμμια, όταν το τσουνάμι σάρωσε τον οικισμό. Η επιστημονική έρευνα τον περιγράφει ως το πρώτο ανθρώπινο θύμα που έχει εντοπιστεί μέσα σε αποθέσεις τσουνάμι άμεσα συνδεδεμένες με την έκρηξη της Θήρας.
Η κατάσταση του σκελετού αποκάλυψε και μια τραγική λεπτομέρεια. Το αγόρι είχε έναν προϋπάρχοντα τραυματισμό στο γόνατο, ο οποίος πιθανότατα το έκανε να κουτσαίνει. Όταν τα τεράστια κύματα έφτασαν στον οικισμό, το πρόβλημα αυτό ενδέχεται να μην του επέτρεψε να διαφύγει εγκαίρως προς υψηλότερο σημείο. «Αυτό το άτομο δεν μπορούσε να τρέξει για να ξεφύγει από τις συνέπειες του τσουνάμι» εξηγεί ο καθηγητής Γιλμάζ Σελίμ Ερντάλ του Πανεπιστημίου Hacettepe. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι κατά την καταστροφή ο νεαρός υπέστη κάταγμα στο μηριαίο οστό και βαθιά τραύματα.
Το πλέον κρίσιμο εύρημα, ωστόσο, προκύπτει από τη ραδιοχρονολόγηση των ίδιων των οστών. Σύμφωνα με τα νέα στοιχεία που παρουσιάζουν οι Times, ο θάνατος του αγοριού τοποθετείται περίπου στο 1500 π.Χ. και σε κάθε περίπτωση όχι πριν από τις τελευταίες δεκαετίες του 16ου αιώνα π.Χ. Η χρονολόγηση αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς επί δεκαετίες οι επιστήμονες διαφωνούν για το πότε ακριβώς συνέβη η μινωική έκρηξη της Σαντορίνης.
Επιστημονικές αναλύσεις οργανικού υλικού, μεταξύ των οποίων απανθρακωμένο ξύλο που εντοπίστηκε μέσα σε στρώματα ηφαιστειακής τέφρας, έχουν οδηγήσει στη χρονολόγηση της έκρηξης περίπου στο 1600 π.Χ. Άλλα αρχαιολογικά και ιστορικά στοιχεία, ωστόσο, έχουν υποδείξει μεταγενέστερες ημερομηνίες. Στη συζήτηση έχει ενταχθεί και η περίφημη «Στήλη της Καταιγίδας» της Αιγύπτου, η οποία χρονολογείται περίπου στο 1550 π.Χ. και περιγράφει μια μεγάλη καταστροφική καταιγίδα. Ορισμένοι ερευνητές έχουν συνδέσει το γεγονός που περιγράφει με τις επιπτώσεις της έκρηξης της Θήρας.
Το πρόβλημα ήταν ότι τόσο η χρονολόγηση γύρω στο 1600 π.Χ. όσο και εκείνη της αιγυπτιακής στήλης προηγούνται σημαντικά της μεγάλης παρακμής του μινωικού πολιτισμού, η οποία αρχίζει περίπου το 1450 π.Χ. Η νέα χρονολόγηση των οστών του εφήβου γύρω στο 1500 π.Χ. περιορίζει αισθητά αυτό το χρονικό χάσμα. Οι ερευνητές θεωρούν μάλιστα ότι ο σκελετός προσφέρει έναν εξαιρετικά σημαντικό χρονικό δείκτη, καθώς η χρονολόγηση ενός ανθρώπου που σκοτώθηκε άμεσα από το συγκεκριμένο καταστροφικό γεγονός μπορεί να παρακάμπτει ορισμένες από τις αβεβαιότητες που υπάρχουν, όταν χρησιμοποιούνται κάρβουνο, σπόροι ή άλλα οργανικά υλικά.
Τα νέα στοιχεία δεν έχουν ακόμη κλείσει οριστικά την επιστημονική συζήτηση. Η σχετική νέα επιστημονική εργασία έχει υποβληθεί για αξιολόγηση από ομότιμους, ενώ παλαιότερη δημοσιευμένη μελέτη από το ίδιο αρχαιολογικό πεδίο είχε καταλήξει, βάσει άλλων οργανικών δειγμάτων, ότι η έκρηξη δεν μπορούσε να έχει συμβεί νωρίτερα από το 1612 π.Χ.
Εφόσον όμως επιβεβαιωθεί η νέα χρονολόγηση των ανθρώπινων λειψάνων, η έκρηξη της Σαντορίνης θα έρθει χρονικά πολύ πιο κοντά στην έναρξη της παρακμής του μινωικού πολιτισμού. Οι Μινωίτες αποτέλεσαν έναν από τους σημαντικότερους πολιτισμούς της Εποχής του Χαλκού στη Μεσόγειο, με επίκεντρο την Κρήτη και εκτεταμένες εμπορικές και πολιτιστικές επαφές. Από τα μέσα του 15ου αιώνα π.Χ. άρχισαν να παρακμάζουν και μέχρι τον 12ο αιώνα π.Χ. είχαν ουσιαστικά εξαφανιστεί ως κυρίαρχη δύναμη.
Για αιώνες ο πολιτισμός τους παρέμενε σε μεγάλο βαθμό χαμένος, μέχρι την ανακάλυψη του ανακτόρου της Κνωσού στις αρχές του 20ού αιώνα. Ακόμη και σήμερα, η Γραμμική Α, η γραφή που χρησιμοποιούσαν, δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί πλήρως, αφήνοντας σημαντικά κενά στις γνώσεις μας για τον τρόπο ζωής τους και τους λόγους της παρακμής τους. Η θεωρία ότι η έκρηξη της Σαντορίνης και τα τσουνάμι που ακολούθησαν συνέβαλαν αποφασιστικά στην αποδυνάμωση του μινωικού κόσμου συζητείται εδώ και δεκαετίες. Η νέα μελέτη του νεαρού θύματος μπορεί να προσφέρει ένα από τα σημαντικότερα μέχρι σήμερα στοιχεία για τη χρονική σύνδεση των δύο γεγονότων.
Όπως επισημαίνεται και στο ντοκιμαντέρ του National Geographic, εάν τα νέα ευρήματα επιβεβαιωθούν, τοποθετούν την καταστροφή σχεδόν έναν αιώνα αργότερα από τη συχνά αποδεκτή χρονολογία γύρω στο 1600 π.Χ. και πολύ πιο κοντά στην περίοδο κατά την οποία άρχισε η μεγάλη υποχώρηση του μινωικού πολιτισμού. Το «Lost Treasures Of Ancient Greece: Pompeii’s Lost Twin», στο οποίο παρουσιάζονται τα νέα στοιχεία, θα προβληθεί από το National Geographic την Κυριακή 9 Αυγούστου.
