Για περίπου 21 χρόνια, η Μαίρη Παπανικολάου επέτρεπε στον σύζυγό της να παίρνει δείγματα κυττάρων από τον κόλπο και τον τράχηλο της, σχεδόν κάθε μέρα. Αυτό έγινε για 7.600 περίπου φορές. Αυτή η ρουτίνα, που διήρκεσε για πάνω από δύο δεκαετίες, έμελλε να γίνει μέρος της πορείας προς μία από τις σημαντικότερες μεθόδους ανίχνευσης του καρκίνου στη σύγχρονη ιατρική επιστήμη.
Ο σύζυγός της ήταν ο Γεώργιος Παπανικολάου.
Είχε γεννηθεί το 1883 στην Κύμη Εύβοιας, και είχε αποφοιτήσει από την Ιατρική στην Αθήνα το 1904. Αφού υπηρέτησε ως βοηθός χειρουργός στον στρατό, επέστρεψε για λίγο στην ιδιαίτερη πατρίδα του και φρόντισε ασθενείς με λέπρα. Αλλά η κλινική πράξη δεν ήταν αυτό που πραγματικά τον τραβούσε. Ήθελε να κάνει έρευνα, και αυτή η απόφαση τον οδήγησε τελικά στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου, όπου πήρε διδακτορικό στη ζωολογία το 1910.
Μέχρι τότε είχε ήδη γνωρίσει την Ανδρομάχη Μαυρογένη, την οποία αργότερα θα ονόμαζαν Μary στις Ηνωμένες Πολιτείες. Παντρεύτηκαν το 1910 και τρία χρόνια αργότερα πήραν μια ριψοκίνδυνη απόφαση: να εγκαταλείψουν την Ελλάδα και να ξεκινήσουν από την αρχή την ζωή τους στη Νέα Υόρκη. Έφτασαν τον Οκτώβριο του 1913 με λίγο περισσότερα από 250 $ στη τσέπη και μιλούσαν ελάχιστα αγγλικά.
Οι πρώτοι μήνες ήταν πολύ μακριά από οποιοδήποτε εργαστήριο κύρους. Η Μαίρη έπιασε δουλειά ως μοδίστρα. Ο Παπανικολάου δοκίμασε για λίγο ως πωλητής χαλιών, εργάστηκε σε μια ελληνική εφημερίδα για λίγο και κατέληξε να παίζει βιολί σε ένα εστιατόριο για να βγάλει χρήματα. Το 1914 κατάφερε επιτέλους να πάρει μια θέση ερευνητή στο Cornell University Medical College. Η Μαίρη θα κατέληγε να δουλεύει και εκείνη δίπλα του ως τεχνικός και συνεργάτιδα του.
Εκεί ξεκίνησαν όλα με ινδικά χοιρίδια.
Ο Παπανικολάου μελετούσε τους αναπαραγωγικούς κύκλους αυτών των ζώων όταν ανακάλυψε ότι μπορούσε να παρακολουθεί τις ορμονικές τους αλλαγές εξετάζοντας στο μικροσκόπιο κύτταρα που λαμβάνονταν από κολπικές εκκρίσεις. Αν τα κύτταρα άλλαζαν σχήμα ανάλογα με τη στιγμή του κύκλου, σκέφτηκε, ίσως κάτι παρόμοιο μπορούσε να παρατηρηθεί και στους ανθρώπους.
Το πρώτο άτομο που ήταν διαθέσιμο για να το επιβεβαιώσει ζούσε μαζί του. Η Μary
Άρχισε να του δίνει δείγματα σε τακτική βάση και κατέληξε να το κάνει πρακτικά καθημερινά για περίπου 21 χρόνια. Ενώ ο Παπανικολάου παρατηρούσε εκείνα τα κύτταρα ξανά και ξανά, έμαθε να διακρίνει τις φυσιολογικές αλλαγές που συμβαίνουν κατά τη διάρκεια του αναπαραγωγικού κύκλου, της εγκυμοσύνης και, αργότερα, της εμμηνόπαυσης.
Το 1925 επέκτεινε τη μελέτη και σε άλλες γυναίκες που συνδέονταν με το Woman’s Hospital της Νέας Υόρκης. Εξέτασε το προσωπικό του νοσοκομείου, έγκυες ασθενείς, γυναίκες που υποβάλλονταν σε χειρουργικές επεμβάσεις και περιπτώσεις με διάφορες γυναικολογικές παθήσεις. Τότε εμφανίστηκε κάτι που αρχικά δεν αναζητούσε. Σε ορισμένα δείγματα παρατήρησε κύτταρα ριζικά διαφορετικά από τα φυσιολογικά: μεγάλα, παραμορφωμένα, με ανώμαλους πυρήνες που είχαν απωλέσει τελείως την φυσιολογική τους εικόνα.
Ήταν καρκινικά κύτταρα!
Ο Παπανικολάου θα θυμόταν εκείνη τη στιγμή ως μία από τις μεγαλύτερες συγκινήσεις της επιστημονικής του καριέρας. Το 1928 παρουσίασε δημόσια τη δυνατότητα ανίχνευσης του καρκίνου μέσω της μικροσκοπικής εξέτασης ενός απλού επιχρίσματος. Η ιδέα έλαβε λίγη προσοχή. Η ιατρική της εποχής βασιζόταν πολύ περισσότερο σε διαδικασίες όπως η βιοψία και πολλοί ειδικοί δεν ήταν πεπεισμένοι ότι κύτταρα που συλλέγονταν με αυτόν τον τρόπο θα μπορούσαν να αποκαλύψουν έναν καρκίνο πριν γίνει κλινικά εμφανής.
Επιπλέον, ο Παπανικολάου δεν ήταν ο μόνος που είχε εξερευνήσει αυτόν τον δρόμο. Ο Ρουμάνος γιατρός Αουρέλ Μπάμπες είχε δημοσιεύσει το 1927 μια διαφορετική μέθοδο βασισμένη επίσης σε κύτταρα του τραχήλου. Η ιστορία της κυτταρολογικής διάγνωσης του καρκίνου ήταν, επομένως, ευρύτερη από το έργο ενός μόνο ερευνητή. Ο Παπανικολάου, όμως, συνέχισε.
Μια δεκαετία αργότερα άρχισε να συνεργάζεται στενά με τον γυναικολόγο Χέρμπερτ Τράουτ. Μαζί μελέτησαν χιλιάδες γυναίκες και επιβεβαίωσαν ότι οι κυτταρικές αλλαγές μπορούσαν να αποκαλύψουν καρκίνους ακόμα πολύ μικρούς για να προκαλέσουν εμφανή συμπτώματα. Το 1943 δημοσίευσαν το Diagnosis of Uterine Cancer by the Vaginal Smear, το έργο που βοήθησε να μετατραπεί εκείνη η τεχνική σε κλινικό εργαλείο.
Με τον καιρό, η διαδικασία απλοποιήθηκε και διαδόθηκε σε νοσοκομεία και ιατρεία σε όλο τον κόσμο.
Έγινε γνωστή με μια συντομογραφία του ονόματος εκείνου του Έλληνα γιατρού: Pap Test
Το τεστ Παπανικολάου επέτρεψε την ανίχνευση προκαρκινικών αλλοιώσεων και του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας όταν ακόμη μπορούσαν να αντιμετωπιστούν με πολύ μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα. Με την επέκταση των προγραμμάτων προσυμπτωματικού ελέγχου, η θνησιμότητα από καρκίνο του τραχήλου της μήτρας μειώθηκε δραστικά στις χώρες όπου η εξέταση έγινε προσβάσιμη.
Αλλά πίσω από το όνομα που έμεινε συνδεδεμένο με το τεστ υπήρχε κι ένα άλλο πρόσωπο που δεν εμφανίστηκε ποτέ στην ονομασία του. Η Μary εργάστηκε για δεκαετίες στο εργαστήριο, οργάνωσε μεγάλο μέρος της ζωής που επέτρεπε στον Παπανικολάου να αφιερώνει ατελείωτες μέρες στην έρευνα και έγινε η ίδια το πιο σταθερό πειραματικό του υποκείμενο. Ο Παπανικολάου την σύστηνε με χιούμορ στους φίλους και συναδέλφους του: “Από δω η σύζυγος και το θύμα μου”.
Όταν πέθανε το 1962, η μέθοδος που έφερε το όνομά του είχε ήδη μεταμορφώσει την ανίχνευση του καρκίνου και είχαν σωθεί εκατομμύρια ζωές. Η Μary έζησε άλλα είκοσι χρόνια. Και ένα μεγάλο μέρος της ζωής της κουβάλησε στο ίδιο της το σώμα μια επιστημονική ρουτίνα εξαιρετικά απλή: να αφήνει λίγα κύτταρα πάνω σε ένα πλακίδιο για να μπορεί ο σύζυγός της να τα κοιτάξει στο μικροσκόπιο. Το έκανε περίπου 7.600 φορές.
Από εκείνη την σχεδόν αόρατη επανάληψη προέκυψε ένα τεστ που έμελλε να τους ευγνωμονούν εκατομμύρια γυναίκες σε όλη την υφήλιο.
Via Με τα μάτια της ψυχής
