Στέλιος Παπαγρηγορίου – CNN Greece
Τάφοι με όπλα, γενετικές μελέτες που αποκαλύπτουν μητρογραμμική κληρονομιά εξουσίας και η φιγούρα της βασίλισσας Μπουντίκα ανοίγουν εκ νέου τη συζήτηση για το αν οι γυναίκες των Κελτών έπαιρναν μέρος σε μάχες — και όχι απλώς σε θρύλους.
Οι αρχαίοι Κέλτες απέκτησαν στην Ευρώπη τη φήμη ανίκητων πολεμιστών: λεηλάτησαν τη Ρώμη γύρω στο 390 π.Χ. και, δεκαετίες αργότερα, έγιναν δεκτοί από τον Μέγα Αλέξανδρο κατά τη διάρκεια των κατακτήσεών του. Δεν προκαλεί λοιπόν έκπληξη το γεγονός ότι οι αρχαιολόγοι εντοπίζουν πλήθος όπλων στους κελτικούς τάφους. Αυτό που προκαλεί μεγαλύτερο ενδιαφέρον είναι ότι ορισμένα από αυτά τα όπλα έχουν βρεθεί σε τάφους γυναικών — μια ένδειξη πως ενδέχεται να τα χρησιμοποιούσαν και οι ίδιες. Πρόσφατες γενετικές μελέτες προσθέτουν κι άλλο ένα στοιχείο στο παζλ, δείχνοντας ότι η εξουσία στις κελτικές ελίτ μεταβιβαζόταν συχνά μέσω της μητρικής γραμμής.
Οι Κέλτες κατοικούσαν σε μια τεράστια έκταση της Ευρώπης, από την Ισπανία ως την Τουρκία, μοιράζονταν κοινή γλώσσα και πολιτισμό, ενώ ίχνη γυναικείας δύναμης εντοπίζονται σε όλη αυτή την περιοχή και αναφέρονται και σε αρχαία κείμενα. Το ερώτημα αν πράγματι πολεμούσαν γυναίκες ανάμεσα στους Κέλτες παραμένει ανοιχτό. Ειδικοί που μίλησαν στο Live Science θεωρούν πιθανό το ενδεχόμενο, χωρίς ωστόσο να το θεωρούν σύνηθες φαινόμενο — ζήτημα που περιπλέκεται περαιτέρω από τη συνεχιζόμενη επιστημονική διαμάχη για το αν οι κάτοικοι των Βρετανικών Νήσων πριν από 2.000 χρόνια μπορούν καν να χαρακτηριστούν Κέλτες.
Το γενετικό στοιχείο
Χωρίς να απαντά άμεσα στο ερώτημα για τις πολεμίστριες, μια σειρά πρόσφατων γενετικών μελετών φωτίζει τον ισχυρό ρόλο που κατείχαν γυναίκες της κελτικής ελίτ. Μελέτη του 2024 στο περιοδικό Nature Human Behaviour, βασισμένη σε αρχαίο DNA από κελτικούς τάφους στη Γερμανία, εντόπισε μοτίβο μητρογραμμικής κληρονομιάς εξουσίας, ενώ έρευνα του 2025 σε ταφές της Εποχής του Σιδήρου στην Αγγλία έδειξε ότι άνδρες παντρεύονταν μέσα σε ισχυρές, τοπικές γυναικείες γενεαλογικές γραμμές.
Τα ευρήματα αυτά ενισχύουν παλαιότερες γραπτές μαρτυρίες σύμφωνα με τις οποίες οι Κελτίδες γυναίκες απολάμβαναν περισσότερη ελευθερία σε σχέση με τις σύγχρονές τους στον ελληνικό και τον ρωμαϊκό κόσμο. Ο καθηγητής Ανθρωπιστικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Πέπερνταϊν, Φίλιπ Φρίμαν, σημειώνει χαρακτηριστικά στο βιβλίο του «War, Women and Druids» πως είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς μια Ελληνίδα σύζυγο να ακολουθεί τον άνδρα της στο πεδίο της μάχης, πόσο μάλλον να ηγείται στρατού — όπως έκανε η βρετανίδα βασίλισσα Μπουντίκα.
Η μαρτυρία των «αστραφτερών ματιών»
Μια ιδιαίτερα γραφική αρχαία μαρτυρία αφορά τους Γαλάτες, κελτικό λαό που κατοικούσε στη σημερινή Γαλλία. Ο Ρωμαίος στρατιωτικός και ιστορικός Αμμιανός Μαρκελλίνος (περ. 330-395 μ.Χ.) περιγράφει στο έργο του «Res Gestae» πως ένας ολόκληρος όμιλος ξένων δεν θα άντεχε απέναντι σε έναν Γαλάτη αν εκείνος ζητούσε τη βοήθεια της συζύγου του — μιας γυναίκας πολύ πιο δυνατής από εκείνον, με αστραφτερά μάτια, ικανής να ρίχνει γροθιές και κλωτσιές σαν βλήματα καταπέλτη.
Ο Γκάβιν Κέλι, καθηγητής Λατινικής Λογοτεχνίας και Ρωμαϊκής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, προειδοποιεί ωστόσο για την προσεκτική ερμηνεία του αποσπάσματος: αναφέρεται σε καβγά, όχι σε μάχη, και δεν πρέπει να εκληφθεί ως απόδειξη ότι οι Κελτίδες πολεμούσαν σε μάχες. Ο ίδιος δεν είναι σε θέση να γνωρίζει αν όντως συνέβαινε αυτό, υποψιάζεται όμως πως, ακόμη κι αν συνέβαινε, θα ήταν σπάνιο φαινόμενο.
Όπλα μέσα σε τάφους
Η Ρέιτσελ Ποπ, καθηγήτρια αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Λίβερπουλ με εκτεταμένη μελέτη πάνω στους Κέλτες, ανέφερε στο Live Science πως υπάρχουν πλέον σταθερά στοιχεία, σε όλη την Ευρώπη, για την ύπαρξη ενός μικρού αριθμού γυναικών θαμμένων μαζί με όπλα. Σε μελέτη της του 2021 στο Journal of Archaeological Research, ανέφερε περιπτώσεις γυναικών θαμμένων με στιλέτα ή δόρατα, ανάμεσά τους και ένα νεκροταφείο 2.500 ετών στην ανατολική Γαλλία.
Τα ισχυρότερα στοιχεία, σύμφωνα με την ίδια, προέρχονται από τη Βρετανία, όπου υπάρχουν πλέον οστεολογικά ευρήματα από τρία οχυρά λόφων που υποδεικνύουν συμμετοχή γυναικών σε μάχες, ενώ αντίστοιχες ενδείξεις εντοπίζονται και στη βόρεια Βρετανία, όπου έχουν βρεθεί γυναίκες θαμμένες μαζί με άρματα. Ο Σάιμον Μέις, ανώτερος βιολόγος ανθρώπινου σκελετού στην Historic England, ο οποίος έχει μελετήσει γυναίκα θαμμένη με όπλα στα νησιά Σίλι, νοτιοδυτικά της Βρετανίας, εκτιμά πως οι γυναίκες της περιοχής πιθανότατα συμμετείχαν σε συγκρούσεις, καθώς η βία αποτελούσε καθημερινό στοιχείο της ζωής στην Εποχή του Σιδήρου.
Ο Έμετ Τέιλορ, από τη Σχολή Ιρλανδικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κορκ, θέτει ωστόσο μια σημαντική επιφύλαξη: το γεγονός ότι κάποιος πολέμησε δεν τον καθιστά αυτόματα «πολεμιστή» με την πλήρη κοινωνική σημασία του όρου. Στην αρχαία και πρώιμη μεσαιωνική Ιρλανδία, τονίζει, υπάρχουν ελάχιστα στοιχεία που να δείχνουν πως οι γυναίκες γίνονταν δεκτές σε κοινωνικές ομάδες που θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ως πολεμικές.
Το ζήτημα της Μπουντίκα και η αμφισβητούμενη «κελτικότητα» των Βρετανών
Η πιο γνωστή περίπτωση παραμένει εκείνη της Μπουντίκα, βασίλισσας των Ικένων, που ηγήθηκε εξέγερσης εναντίον της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας γύρω στο 60 μ.Χ., πετυχαίνοντας αρκετές νίκες πριν ηττηθεί στη Μάχη της Γουότλινγκ Στριτ το 61 μ.Χ. — μετά την οποία πέθανε, είτε από ασθένεια είτε πίνοντας δηλητήριο για να αποφύγει τη σύλληψη.
Παραμένει, ωστόσο, αντικείμενο επιστημονικής διαμάχης το αν οι Ίκενοι ή άλλες αρχαίες φυλές της Βρετανίας μπορούν πράγματι να χαρακτηριστούν Κελτικές. Ο αρχαίος γεωγράφος Στράβων διαχώριζε ρητά τους Βρετανούς από τους Κελτούς, όπως σημειώνει ο ομότιμος καθηγητής αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Σέφιλντ, Τζον Κόλις. Όροι όπως «Κέλτης» και «Γαλάτης», γράφει ο Κόλις, δεν χρησιμοποιούνταν ποτέ αποκλειστικά για τους κατοίκους των Βρετανικών Νήσων, παρά μόνο με πολύ γενικό τρόπο για το σύνολο των κατοίκων της δυτικής Ευρώπης.
Παρ’ όλα αυτά, ο Φρίμαν επισημαίνει πως, ακόμη κι αν οι αρχαίοι συγγραφείς δεν αποκαλούσαν ρητά «Κέλτες» τους κατοίκους της Βρετανίας, καταγράφουν σαφείς πολιτισμικές και γλωσσικές ομοιότητες — γεγονός που καθιστά όχι εντελώς αβάσιμο τον χαρακτηρισμό της Μπουντίκα ως Κέλτισσας. Η Μιράντα Όλντχαουζ-Γκριν, ομότιμη καθηγήτρια αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κάρντιφ, δηλώνει πως η ίδια προτιμά να αναφέρεται στη Μπουντίκα ως Βρετανίδα παρά ως Κέλτισσα, αναγνωρίζει όμως πως η εξέγερσή της αποτελεί σημαντικό κομμάτι των στοιχείων για την ύπαρξη πολεμιστριών στη Βρετανία.
Όπως εξηγεί η ίδια, τα αρχαιολογικά τεκμήρια για πολεμίστριες στη Βρετανία περιλαμβάνουν ταφές με άρματα από την Εποχή του Σιδήρου, αναφέροντας ενδεικτικά την ιστορία της Καρτιμάνδουα των Μπριγκάντων στο Γιορκσάιρ, η οποία συμμάχησε με τη Ρώμη και πολέμησε εναντίον αντιρωμαϊκών ομάδων στην περιοχή. Έτσι, καταλήγει, οι γυναίκες πράγματι πολεμούσαν, ιδίως στη Βρετανία — αν και τα στοιχεία για αντίστοιχο φαινόμενο στην ηπειρωτική Ευρώπη είναι πιο περιορισμένα. Η Ρέιτσελ Ποπ συνοψίζει: στα κείμενα διαθέτουμε τη μαρτυρία της Μπουντίκα, που συγκέντρωσε στρατό και κατέστρεψε τρεις πόλεις, ενώ ο αρχαίος ιστορικός Τάκιτος αναφέρει ρητά πως η διοίκηση μάχης από γυναίκες δεν αποτελούσε ασυνήθιστο φαινόμενο.
