Μάιος του 1937. Θα περίμενε άραγε ένα μικρό παιδί από τον Ζιάκα, ένα παραδοσιακό χωριό των Γρεβενών, ότι θα έφτανε στη …Σελήνη, στα ψηλότερα κλιμάκια της επιστημονικής κοινότητας της αστροφυσικής και της NASA; Με αφορμή την εκδήλωση του ΝΟΗΣΙΣ στη Θεσσαλονίκη στις αρχές του Σεπτεμβρίου, το κοινό έκανε ένα ταξίδι στα αστέρια με πιλότο αυτό το βοσκόπουλο, σήμερα διακεκριμένο ομότιμο καθηγητή Πυρηνικής Φυσικής του Πανεπιστημίου του Σικάγο, τον κύριο Θανάση Οικονόμου.
Κοντά στα ενενήντα του πια, ο καθηγητής Θανάσης (“Tom”) Οικονόμου, απάντησε υπομονετικά στις ερωτήσεις του δημοσιογράφου Σωτήρη Κυριακίδη, εξιστορώντας την ιστορία του, που είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ιστορία της γνώσης μας για τα άστρα και το σύμπαν. Το κοινό επίσης γνωρίστηκε με το αυτοβιογραφικό βιβλίο του, «Ο δρόμος για τα Αστέρια», που είναι μια παρουσίαση της ζωής του καθηγητή από την ορεινή Ελλάδα μέχρι τις ΗΠΑ, τη NASA, την ανακάλυψη της χημικής σύστασης της Σελήνης και την καταξίωση.
«Όταν αρχίσαμε την εξερεύνηση του διαστήματος δεν υπήρχε καμιά τεχνολογία για να στείλουμε διαστημόπλοια ή να πάμε στη Σελήνη. Και χρειάστηκε όλη αυτή την τεχνολογία να τη βρούμε από την αρχή. Όταν εγώ πήγα στην Αμερική το 1964 έγινα μέλος μιας ομάδας που η NASA μόλις είχε επιλέξει για να κατασκευάσει όργανα για την εξερεύνηση της Σελήνης. Η ομάδα χρειαζόταν έναν πυρηνικό φυσικό και αυτός ήμουνα εγώ. Σύντομα κατασκευάσαμε ένα όργανο, το οποίο μπήκε στο διαστημόπλοιο Surveyor, για να καταμετρήσουμε τη χημική σύσταση της Σελήνης, δηλαδή να βρούμε από τι αποτελείται η Σελήνη αφού μέχρι τότε δεν ξέραμε τίποτα εντελώς», ανέφερε μιλώντας στο ΑΠΕ – ΜΠΕ ο κ. Οικονόμου.
Το τσομπανόπουλο από τον Ζιάκα Γρεβενών, αστροφυσικός στο Σικάγο
Ο μικρός Θανάσης ήρθε πρώτη φορά σε επαφή με τα αστέρια μέσα από τα μάτια ενός μικρού παιδιού που ανακαλύπτει τον κόσμο και «μετράει τα αστέρια» κάτω από τον ουρανό των Γρεβενών, βλέποντας τα μακρινά και άπιαστα. Τότε όμως ήταν που γεννήθηκε η αγάπη του για το διάστημα και μπήκαν οι βάσεις για τη σχέση ζωής που ακολούθησε μεταξύ τους. Εκεί λοιπόν, στη σκιά των βουνών, κοντά στα μεγαλύτερα αδέλφια του, είδε την εικόνα του βραδινού ουρανού, βάζοντας μέσα του το σαράκι που αργότερα θα μετατρεπόταν στην λαμπρή επιστημονική του καριέρα ως αστροφυσικού.
Η επιστροφή της ανθρωπότητας στη Σελήνη τα τελευταία χρόνια είναι πλέον γεγονός, με το πρόγραμμα Artemis, μάλιστα, να προετοιμάζει τα επόμενα μεγάλα βήματα στον χώρο της διαστημικής εξερεύνησης. Όμως κάθε μεγάλη εξέλιξη στην ιστορία της επιστήμης έχει τις ρίζες της σε μια αφετηρία γεμάτη από ανθρώπους που τόλμησαν να οραματιστούν το άγνωστο και να βουτήξουν στο κενό της γνώσης. Ένας από αυτούς τους πρωτοπόρους είναι ο διακεκριμένος Έλληνας πυρηνικός φυσικός και επιστημονικός ερευνητής του Πανεπιστημίου του Σικάγο.
Ένα επιστημονικό «παραμύθι» ζωής
Ο Θανάσης Οικονόμου το 1964 έφτασε στις ΗΠΑ ως νέος πυρηνικός φυσικός και η πόλη του Σικάγο και η NASA έγιναν ο νέος του σταθμός. Η αμερικανική διαστημική υπηρεσία αναζητούσε τότε εξειδικευμένους επιστήμονες και η αποστολή διαστημικών σκαφών με νέα όργανα δεν ήταν μια εύκολη υπόθεση. Η ομάδα του κ. Οικονόμου ανταποκρίθηκε στην πρόκληση, σχεδίασε και κατασκεύασε ένα πρωτοποριακό όργανο που τοποθετήθηκε στα διαστημόπλοια της σειράς Surveyor. Κάπως έτσι προέκυψαν οι πρώτες ακριβείς μετρήσεις για τη χημική σύσταση του φεγγαριού που έφεραν νέα επιστημονικά δεδομένα αλλά και το ταξίδι της ανθρωπότητας στο Φεγγάρι.
Οι μετρήσεις αυτές άνοιξαν διάπλατα τον δρόμο για το ιστορικό πρόγραμμα Apollo και σε αυτή τη θρυλική περίοδο ο Έλληνας επιστήμονας είχε την ευκαιρία να γνωρίσει προσωπικά όλους τους αστροναύτες της εποχής, από τον Neil Armstrong μέχρι τον Harrison Hagan “Jack” Schmitt. «Οι πρώτοι αστροναύτες που πήγανε στη Σελήνη ήταν πιλότοι των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων και είχανε τις ικανότητες. Είχα την τύχη να γνωρίσω όλους αυτούς τους αστροναύτες, από τον πρώτο αστροναύτη, τον Neil Armstrong, μέχρι τον τελευταίο, τον Jack Harrison, ο οποίος μάλιστα ήτανε και γεωλόγος και συνεργαστήκαμε μαζί, γιατί ο ίδιος είχε μεγάλο ενδιαφέρον για τα αποτελέσματα που βρήκαμε εμείς με το όργανό μας, κάτι που έγινε και μετά με τις αναλύσεις που κάναμε με τα δείγματα που έφεραν οι αστροναύτες από την επιφάνεια της Σελήνης», τόνισε ο κ. Οικονόμου.
Το «εύρηκα» της Σελήνης
Η στιγμή της μεγάλης επιστημονικής ανακάλυψης, το δικό του «εύρηκα» συνδέθηκε με την κατάρριψη επικρατουσών θεωριών. Μέχρι τότε, εξέχοντες επιστήμονες, όπως ένας διάσημος καθηγητής του Πανεπιστημίου του Σικάγο τιμημένος με βραβείο Νόμπελ, υποστήριζαν, όπως εξήγησε ο κ. Οικονόμου, ότι η Σελήνη ήταν ένα αυτόνομο ουράνιο σώμα που απλώς αιχμαλωτίστηκε από το βαρυτικό πεδίο της Γης. «Όταν βρήκαμε τα δικά μας αποτελέσματα, αποδείχτηκε ότι η θεωρία του δεν ίσχυε, γιατί για τη Σελήνη, η χημική της σύσταση ήταν περίπου η χημική σύσταση της Γης, αλλά με λίγες διαφορές. Εγώ και ο μαθηματικός μας, είμαστε οι πρώτοι που μάθαμε από τι στοιχεία αποτελείται η Σελήνη, εμείς κάναμε τις αναλύσεις τις οποίες μετά τις ανακοινώσαμε στο κοινό και στη NASA», είπε ο κ. Οικονόμου.
Η ομάδα του απέδειξε ότι η χημική σύσταση της Σελήνης προσομοιάζει σε μεγάλο βαθμό με εκείνη της Γης, αποκαλύπτοντας ταυτόχρονα ότι το τιτάνιο υπήρχε στο σεληνιακό έδαφος σε ποσότητες δύο έως τρεις φορές μεγαλύτερες από ό,τι στον πλανήτη μας.
Η ανακοίνωση αυτή συνάντησε αρχικά την έντονη δυσπιστία της επιστημονικής κοινότητας, αναγκάζοντας τον κ. Οικονόμου να αφιερώσει επιπλέον χρόνο εντατικών εργαστηριακών δοκιμών για να αποδείξει την ορθότητα των οργάνων του, κάτι που επιβεβαιώθηκε λίγο αργότερα. «Αυτό μου στοίχισε μισό χρόνο δοκιμών, για να αποδείξω ότι το όργανό μας σωστά εκτίμησε την ποσότητα του τιτανίου στη Σελήνη. Και όπως αποδείχτηκε μετά και από τις αναλύσεις των δειγμάτων που φέραμε από τη Σελήνη, οι αναλύσεις ήτανε σωστές», σχολίασε ο εμβληματικός Έλληνας επιστήμονας.
«Οι σημερινές αποστολές Artemis στοχεύουν στη δημιουργία μόνιμων υποδομών και βάσεων, οι οποίες θα χρησιμοποιηθούν ως εφαλτήριο για το επόμενο μεγάλο ταξίδι της ανθρωπότητας προς τον πλανήτη ‘Αρη», εξήγησε. Αν και, όπως είπε, ο ενθουσιασμός του κοινού ίσως δεν φτάσει τα επίπεδα της δεκαετίας του ’60 με τους πολίτες να έχουν συνηθίσει στις τεχνολογικές κατακτήσεις, ο κ. Οικονόμου δήλωσε βέβαιος πως η ανθρώπινη περιέργεια για το σύμπαν «δεν πρόκειται να σταματήσει ποτέ».
«Ποτέ δεν ξέρεις τι θα φέρει το μέλλον»
Ο διακεκριμένος ερευνητής υπενθύμισε ότι τα οφέλη αυτής της διαστημικής κούρσας έχουν διαμορφώσει άμεσα τον σύγχρονο καθημερινό μας πολιτισμό. Η τεχνολογία που αναπτύχθηκε εξαιτίας της ανάγκης να φτάσουμε στη Σελήνη αποτελεί τη βάση για τα έξυπνα κινητά τηλέφωνα, τα συστήματα πλοήγησης GPS, το διαδίκτυο, τις ψηφιακές φωτογραφικές μηχανές που χρησιμοποιούμε όλοι σήμερα.
Και ίσως, εκτίμησε, το αύριο μόλις αρχίζει να σχηματίζεται: «ποτέ δεν ξέρεις τι θα φέρει το μέλλον. Μέσα σε ένα μικρό χρονικό διάστημα γίνονται τόσο μεγάλα βήματα. Το τι θα γίνει τώρα στα επόμενα δέκα, είκοσι, πενήντα χρόνια, δεν το ξέρει κανείς. Είμαι σίγουρος όμως ότι θα έχουμε πολλές καινούργιες εφευρέσεις, μεγάλη ανάπτυξη της τεχνολογίας, όπως έχει γίνει μέχρι τώρα», σχολίασε με ενθουσιασμό ο διακεκριμένος Έλληνας πυρηνικός φυσικός.
Κλείνοντας, ο κ. Οικονόμου απηύθυνε και ένα θερμό μήνυμα προς τη γενιά των μαθητών, παροτρύνοντας τους νέους να αφοσιωθούν στις θετικές επιστήμες καθώς αυτοί, όπως σχολίασε, θα κληθούν να πάρουν τα ηνία της κοινωνίας και της τεχνολογικής εξέλιξης στο μέλλον. Αναφερόμενος στην αυτοβιογραφία του, η οποία αποτυπώνει την πορεία του μέχρι τα εργαστήρια της NASA, εύχεται το παράδειγμά του να εμπνεύσει τους νεότερους να ακολουθήσουν τα όνειρά τους.
«Ο πλανήτης μας, το πιο ωραίο τοπίο στο διάστημα»
Όσο για την αγαπημένη του εικόνα από τις δεκαετίες της θητείας του στα εργαστήρια της NASA, ο κ. Οικονόμου επιμένει ότι η πιο όμορφη εικόνα στο σύμπαν παραμένει ο πλανήτης Γη. «Tο πιο ωραίο τοπίο στο διάστημα δεν μπορεί να είναι άλλο παρά ο πλανήτης μας, η Γη μας, γιατί αυτό είναι το σπίτι μας και πρέπει οπωσδήποτε να κάνουμε τα πάντα για να τον διατηρήσουμε και στο μέλλον για τις επόμενες γενιές», σχολίασε ο επιστήμονας των διαστημικών επιτευγμάτων.
