Γράφει ο Μάριος Παπαευσταθίου*
Το διαδίκτυο γεννήθηκε ως μια υπόσχεση ανθρώπινης σύνδεσης. Ένας παγκόσμιος χώρος όπου οι φωνές συναντιούνται, οι ιδέες ανταλλάσσονται και οι κοινωνίες διαμορφώνονται μέσα από διάλογο. Σήμερα, όμως, αυτή η εικόνα μοιάζει όλο και περισσότερο με ψευδαίσθηση. Δεν είναι ότι οι άνθρωποι σταμάτησαν να μιλούν. Είναι ότι πλέον δεν είναι βέβαιο πως μιλούν… μεταξύ τους
Η ετήσια έκθεση της Imperva, γνωστή ως Bad Bot Report, αποτυπώνει μια πραγματικότητα που δύσκολα χωρά στο μυαλό: σχεδόν το μισό της συνολικής διαδικτυακής κίνησης δεν προέρχεται από ανθρώπους. Τα bots δεν είναι πια το παρασκήνιο του ίντερνετ. Είναι το ίδιο το σκηνικό. Δεν μιλάμε πια μόνο για τα κλασικά spam μηνύματα που όλοι γνωρίζαμε. Τα σύγχρονα bots είναι εξελιγμένα προγράμματα που κινούνται στο διαδίκτυο με σκοπό να συλλέγουν, να αντιγράφουν, να επηρεάζουν και –σε πολλές περιπτώσεις– να προσποιούνται ότι είναι άνθρωποι.
Υπάρχουν scraper bots που «σαρώνουν» ιστοσελίδες και κλέβουν άρθρα, φωτογραφίες και δεδομένα. Υπάρχουν AI training bots που «ρουφούν» μαζικά περιεχόμενο από το διαδίκτυο για να εκπαιδεύουν μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης. Τα social bots δημιουργούν λογαριασμούς στα κοινωνικά δίκτυα και παριστάνουν τους χρήστες, γράφοντας σχόλια, κάνοντας κοινοποιήσεις και συμμετέχοντας σε συζητήσεις.Άλλα bots έχουν καθαρά οικονομικό ρόλο: τα shopping bots αγοράζουν μαζικά προϊόντα μέσα σε δευτερόλεπτα πριν προλάβουν οι καταναλωτές, ενώ τα credential bots δοκιμάζουν χιλιάδες κωδικούς πρόσβασης σε ιστοσελίδες, αναζητώντας «αδύναμους» λογαριασμούς. Παράλληλα, υπάρχουν και τα SEO / indexing bots, που χαρτογραφούν ολόκληρο το διαδίκτυο για λογαριασμό μηχανών αναζήτησης.
Το κρίσιμο, όμως, είναι ότι τα πιο σύγχρονα bots δεν μοιάζουν πια με μηχανές. Μιμούνται ανθρώπινη συμπεριφορά: κάνουν scroll, πατούν «κλικ», καθυστερούν πριν γράψουν, πληκτρολογούν με ρυθμό που θυμίζει άνθρωπο. Γι’ αυτό και είναι όλο και πιο δύσκολο να εντοπιστούν. Αυτό αλλάζει ριζικά την εικόνα του internet. Ένας χώρος που σχεδιάστηκε για επικοινωνία ανθρώπου με άνθρωπο, μετατρέπεται σταδιακά σε ένα πεδίο αλληλεπίδρασης αλγορίθμων. Ειδικά σε πλατφόρμες όπως το Facebook, το X (Twitter), το Instagram και το TikTok, μεγάλο μέρος της «συζήτησης» δεν γίνεται πλέον αποκλειστικά μεταξύ ανθρώπων, αλλά μεταξύ λογαριασμών που ελέγχονται από αυτοματοποιημένα συστήματα.
Συγκεκριμένα, η Imperva καταγράφει ότι το 49,6% της συνολικής κίνησης προέρχεται από bots, ενώ η ανθρώπινη κίνηση συρρικνώθηκε στο 50,4% – το χαμηλότερο επίπεδο που έχει καταγραφεί ποτέ. Αυτό σημαίνει ότι βρισκόμαστε στο “tipping point” όπου το διαδίκτυο μετατρέπεται σε ένα οικοσύστημα όπου οι αλγόριθμοι συνομιλούν, αλληλεπιδρούν και «παράγουν» κουλτούρα μεταξύ τους, με τον άνθρωπο να είναι πλέον μειοψηφία. Στα timelines, στα σχόλια, στα views, στα likes, στις αξιολογήσεις προϊόντων, στις επισκέψεις ιστοσελίδων πίσω από ένα τεράστιο ποσοστό δραστηριότητας δεν βρίσκεται ανθρώπινη πρόθεση, αλλά αυτοματοποιημένος κώδικας.
Αυτό σημαίνει κάτι πολύ πιο βαθύ από μια απλή στατιστική:
Η «κοινή γνώμη» που διαβάζουμε, η «δημοφιλία» που βλέπουμε, η «τάση» που ακολουθούμε, ενδέχεται να είναι προϊόν αλληλεπίδρασης αλγορίθμων μεταξύ τους. Το διαδίκτυο μετατρέπεται σταδιακά σε έναν χώρο όπου οι μηχανές παράγουν περιεχόμενο για άλλες μηχανές, ενώ ο άνθρωπος καταναλώνει ένα αποτέλεσμα που δεν δημιουργήθηκε για εκείνον. Η ραγδαία εξέλιξη της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης μετά το 2024 άλλαξε ριζικά το παιχνίδι. Τα σύγχρονα bots δεν επαναλαμβάνουν απλώς φράσεις. Συνθέτουν επιχειρήματα, γράφουν άρθρα, απαντούν σε σχόλια, διαμορφώνουν διάλογο.
Δεν ξεχωρίζουν.
Και εκεί ακριβώς βρίσκεται ο κίνδυνος: δεν μπορείς πλέον να εμπιστευτείς ότι πίσω από ένα προφίλ, ένα μήνυμα, ένα σχόλιο, υπάρχει άνθρωπος. Το φαινόμενο δεν περιορίζεται στα social media ή στη χειραγώγηση της κοινής γνώμης.Υπάρχουν καταγεγραμμένα περιστατικά όπου:
Γονείς δέχθηκαν βιντεοκλήση από το «παιδί» τους που ζητούσε χρήματα. Στελέχη εταιρειών έλαβαν εντολές από «διευθυντές» μέσω βίντεο, για επείγουσες μεταφορές χρημάτων. Το πρόσωπο, η φωνή, οι κινήσεις ήταν απολύτως πειστικά. Ήταν προϊόν deepfake. Το ψηφιακό περιβάλλον έχει πλέον τη δυνατότητα να κατασκευάζει ανθρώπους που δεν υπάρχουν και να τους δίνει αξιοπιστία.
Η κατάρρευση της ψηφιακής εμπιστοσύνης
Η έκθεση της Imperva δεν τσουβαλιάζει όλη τη μη-ανθρώπινη κίνηση. Διαχωρίζει τα bots σε δύο βασικές κατηγορίες:
Τα “κακά” bots (bad Bots): Αυτά αποτελούν την πραγματική απειλή και ευθύνονται για το 32% της συνολικής κίνησης. Είναι αυτοματοποιημένα προγράμματα σχεδιασμένα για κακόβουλες ενέργειες: υποκλοπή δεδομένων (scraping), επιθέσεις API, κατάληψη λογαριασμών (account takeover) και, το κυριότερο, τη χειραγώγηση της κοινής γνώμης μέσω μαζικών, ψεύτικων σχολίων και disinformation campaigns στα social media. Δεν είναι απλοί κώδικες που επαναλαμβάνουν μια φράση, αλλά μπορούν να παράγουν κείμενα, επιχειρήματα και περιεχόμενο που είναι σχεδόν αδύνατον να διακριθούν από τα ανθρώπινα, δημιουργώντας έναν ψηφιακό «πολτό» όπου η πρωτότυπη σκέψη πνίγεται στην αυτοματοποιημένη επανάληψη.
Τα “καλά” bots (good Bots): Αυτά ευθύνονται για το 17,6% της κίνησης και είναι απαραίτητα για τη λειτουργία του διαδικτύου, όπως οι αλγόριθμοι των μηχανών αναζήτησης (Googlebot) που ευρετηριάζουν τις σελίδες, ή τα bots παρακολούθησης της υγείας των server. Όπως τεκμηριώνουν οι αναλύσεις (που συχνά φιλοξενούνται σε μέσα όπως το Forbes), η εκρηκτική άνοδος της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης (generative AI) μετά το 2024, λειτούργησε ως επιταχυντής.
Όταν δεν μπορείς να είσαι βέβαιος: ποιος σχολιάζει, ποιος επαινεί, ποιος διαφωνεί, ποιος σε επηρεάζει, τότε η έννοια του δημόσιου διαλόγου χάνει το νόημά της. Η εμπιστοσύνη το βασικό θεμέλιο κάθε κοινωνικής αλληλεπίδρασης — διαβρώνεται από bots παρά από ανθρώπους. Περιεχόμενο παράγεται, αναρτάται και διακινείται σε ένα περιβάλλον όπου ο βασικός «αναγνώστης» είναι αλγόριθμος: μηχανές αναζήτησης, συστήματα ανάλυσης, συστήματα προώθησης.
Ο άνθρωπος δεν είναι πλέον ο κεντρικός αποδέκτης. Είναι απλώς ένας από τους αποδέκτες. Αν το μισό διαδίκτυο δεν αποτελείται από ανθρώπους, τότε:
Πόσο «πραγματική» είναι η ψηφιακή πραγματικότητα που βιώνουμε καθημερινά;
Πόσες από τις απόψεις που θεωρούμε κυρίαρχες είναι αυθεντικές;
Πόσες από τις τάσεις είναι κατασκευασμένες;
Πόσες από τις αλληλεπιδράσεις μας είναι με κάτι που απλώς μιμείται τον άνθρωπο;
Ίσως το μεγαλύτερο στοίχημα της επόμενης δεκαετίας δεν είναι η εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης, αλλά η ικανότητά μας να αναγνωρίζουμε την ανθρώπινη παρουσία μέσα στον ψηφιακό θόρυβο. Να μάθουμε να διακρίνουμε: το αυθεντικό από το συνθετικό, το ανθρώπινο από το αυτοματοποιημένο, τον διάλογο από την προσομοίωση διαλόγου. Γιατί αν το διαδίκτυο ήταν κάποτε μια πόλη γεμάτη ανθρώπους, σήμερα μοιάζει με μια πόλη γεμάτη φωνές. Και δεν είμαστε πλέον βέβαιοι ποιες από αυτές ανήκουν σε ανθρώπους.
Ο Μάριος Παπαευσταθίου είναι Καθηγητής Οικονομίας & Νέων Τεχνολογιών
Ειδικός σε θέματα Καινοτομίας, Τεχνητής Νοημοσύνης & Ψηφιακού Μετασχηματισμού
